ساماندهی مشاغل کوچک مقیاس شهری در فضاهای خیابانی اراک با رویکرد شهرسازی اجتماعی

در شهرهای در حال توسعه، مشاغل کوچک مقیاس خیابانی از فروشندگان متجول تا تعمیرکاران سیار نه تنها منبع اصلی اشتغال برای جمعیت کم درآمد هستند، بلکه بخشی جدایی ناپذیر از هویت فضای عمومی شهر را تشکیل می دهند. با این حال، در شهر اراک، این مشاغل عموما به صورت غیررسمی، نامنظم و بدون برنامه ریزی فضایی فعالیت می کنند و منجر به ناسازگاری هایی چون اشغال فضای عبور، کاهش دسترسی، آلودگی بصری و نارضایتی شهروندان می شوند. این پژوهش با رویکرد شهرسازی اجتماعی (Social Urbanism) به دنبال طراحی الگویی عادلانه، قانونی و پایدار برای جایگاه دهی این مشاغل در فضاهای خیابانی اراک است. با استفاده از روش ترکیبی (کیفی-کمی)، داده هایی از ۸۶ فعال اقتصادی خیابانی، ۴۱۲ شهروند و ۱۴ کارشناس شهری در ۷ منطقه شهر اراک جمع آوری شد. روش های به کاررفته شامل مشاهده میدانی، نقشه برداری اجتماعی (Social Mapping)، پرسشنامه، مصاحبه های عمیق و کارگاه های مشارکتی بود. یافته ها نشان داد که ۷۳% مشاغل خیابانی دارای مجوز رسمی نیستند، اما ۸۹% آن ها تمایل دارند در چارچوب قانونی فعالیت کنند، مشروط بر اینکه هزینه ها و محدودیت ها منطقی باشد. همچنین، شهروندان با وجود انتقادات، ۶۸% تمایل دارند این مشاغل را در نزدیکی خود حفظ کنند، مشروط بر رعایت استانداردهای بهداشتی و فضایی. بر این اساس، مدل چهاربعدی ساماندهی مشاغل خیابانی (۴D-SM) پیشنهاد شد که شامل ابعاد «دسته بندی فعالیت ها»، «طراحی فضایی انعطاف پذیر»، «مکانیزم مشارکتی حکمرانی» و «بسترهای رقمی شفاف» است. مدل در یک پاره خیابان در مرکز اراک آزمایش شد و نتایج افزایش ۴۱% رضایت شهروندان، کاهش ۵۲% اشغال فضای عبور و افزایش ۶۷% ثبت رسمی فعالیت ها را نشان داد. این پژوهش برمی آورد که اشتغال غیررسمی، زمانی به فرصت پایدار تبدیل می شود که از طریق طراحی فضایی عادلانه و حکمرانی مشارکتی، به عنوان بخشی از سیستم اقتصادی-اجتماعی شهر پذیرفته شود.

کلیدواژه ها:

مشاغل خیابانی ، شهرسازی اجتماعی ، برنامه ریزی فضایی ، اشتغال پایدار ، اراک ، حکمرانی مشارکتی ، عدالت فضایی