تحلیل زیست محیطی در توسعه شهری اراک: راهبردهای معماری و شهرسازی برای کاهش آلایندگی صنایع

زمینه و هدف: شهر اراک به عنوان یکی از قطب های مهم صنعتی ایران، همواره با چالش های زیست محیطی ناشی از تمرکز صنایع سنگین (به ویژه آلومینیوم، فولاد، نیروگاه و پتروشیمی) مواجه بوده است. این آلاینده ها کیفیت هوا، آب و خاک را تحت تاثیر قرار داده و پایداری محیطی و سلامت شهروندان را تهدید می کند. هدف این پژوهش، تحلیل نقش برنامه ریزی شهری و طراحی معماری در کاهش اثرات منفی صنایع آلاینده و ارتقای پایداری زیست محیطی کلانشهر اراک است.روش پژوهش: این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد کاربردی انجام شده است. داده های اولیه از طریق مطالعات اسنادی (گزارش های سازمان محیط زیست، آمارنامه های شهری و استانی) و همچنین برداشت های میدانی (سنجش کیفی نمونه های خاک و آب در مناطق مختلف شهری و پیرامون صنایع) گردآوری شده است. سپس با استفاده از روش های تحلیل مکانی (GIS) و مدل سازی پراکنش آلودگی (مانند AERMOD برای آلودگی هوا) ، مناطق بحرانی و ارتباط مکانی آنها با کانون های آلاینده شناسایی شد. در نهایت، راهکارها با روش تحلیل محتوای کیفی و تطبیقی با نمونه های موفق جهانی استخراج گردید.یافته ها: یافته ها نشان می دهد که آلودگی هوای اراک عمدتا ناشی از ذرات معلق (PM۲.۵ و PM۱۰) و دی اکسید گوگرد (SO۲) است که الگوی پراکنش آن به شدت تحت تاثیر بادهای غالب غربی-شرقی و موقعیت صنایع در غرب و جنوب غرب شهر است. مناطق مسکونی واقع در جهت باد این صنایع، بیشترین آسیب پذیری را دارند. همچنین، آلودگی خاک با فلزات سنگین (مانند سرب، کادمیوم، نیکل) در مناطق نزدیک به صنایع از حد استاندارد فراتر رفته است.نتیجه گیری و پیشنهادات: برنامه ریزی شهری غیرهماهنگ و عدم رعایت حریم های بهداشتی، تشدیدکننده اثرات منفی صنایع است. مهم ترین راهکارهای پیشنهادی در دو سطح طراحی شهری و معماری عبارتند از: ۱) ایجاد کمربند سبز دفاعی چندلایه با پوشش گیاهی بومی مقاوم در اطراف صنایع و بین آنها و شهر، ۲) بازطراحی شبکه معابر و ایجاد شهر فشرده برای کاهش سفرهای درون شهری و انتشار آلودگی ثانویه، ۳) ترویج معماری سبز و غیرفعال (با تاکید بر سیستم های تهویه طبیعی و فیلتراسیون هوای داخلی) در مناطق پرخطر، و ۴) برنامه ریزی برای تغییر کاربری و مقاوم سازی بافت های مسکونی آسیب پذیر. اجرای این راهبردها نیازمند عزم جدی مدیریت شهری و هماهنگی بین دستگاهی است.

کلیدواژه ها:

پایداری شهری ، آلودگی صنعتی ، اراک ، برنامه ریزی محیطی ، طراحی شهری ، معماری سبز ، مدل سازی آلودگی هوا.