سنجش کیفیت و ارتقای فضاهای عمومی شهر اراک: تدوین راهبردهای طراحی شهری و معماری برای تقویت تعاملات اجتماعی و سرزندگی شهری

زمینه و هدف: فضاهای عمومی شهری، عرصه های دمکراتیک و حیاتی برای شکل گیری حیات جمعی، تعاملات اجتماعی و تقویت حس تعلق شهروندان هستند. شهر اراک، علیرغم برخورداری از برخی فضاهای عمومی مانند پارک ها و میدان ها، با چالش هایی چون کمرنگ بودن نقش اجتماعی این فضاها، یکسان سازی و فقدان هویت، ناتوانی در پاسخ به نیازهای گروه های مختلف اجتماعی (جوانان، زنان، سالمندان، کودکان) و ناامنی ادراک شده به ویژه در ساعات شب مواجه است. هدف این پژوهش، سنجش کیفیت فضاهای عمومی شاخص اراک و ارائه راهکارهای طراحی شهری و معماری زمینه گرا برای تبدیل آنها به کانون های فعال تعامل اجتماعی و ارتقای سرزندگی شهری است.روش پژوهش: این پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی و با رویکرد کاربردی انجام شده است. روش تحقیق، ترکیبی از تحلیل های کمی و کیفی است. داده ها از طریق مطالعات اسنادی، مشاهده مستقیم و ثبت رفتاری (Behavioral Mapping) در ۶ فضای عمومی منتخب در ساعات مختلف، پرسشنامه (توزیع ۴۰۰ پرسشنامه بین کاربران این فضاها) و مصاحبه های عمیق (با ۲۰ نفر از شهروندان و ۱۰ نفر از متخصصان) گردآوری شد. برای تحلیل از چهارچوب ارزیابی کیفیت فضاهای عمومی پروژه برای فضاهای عمومی (PPS) و نرم افزار SPSS برای تحلیل پرسشنامه ها و از تحلیل محتوای کیفی برای مصاحبه ها استفاده شده است.یافته ها: یافته ها نشان می دهد که فضاهای عمومی اراک عمدتا تک عملکردی (معمولا سبز-تفریحی) و فاقد انعطاف پذیری برای استفاده های متنوع هستند. ضعف در مبلمان شهری مناسب، عدم وجود فعالیت های جاذب و مدیریت شده، نبود فضاهای نیمه خصوصی و ایمن برای گروه های خاص، و بیتوجهی به طراحی جزئیات با الهام از فرهنگ و اقلیم بومی از مهم ترین ضعف ها شناسایی شد. پرسشنامه ها حاکی از نیاز شدید جوانان به فضاهای ورزشی غیررسمی و اجتماع پذیر و نیاز سالمندان به فضاهای آرام، سایه دار و قابل دسترس است.نتیجه گیری و پیشنهادات: ارتقای فضاهای عمومی اراک نیازمند گذار از نگاه صرفا کالبدی و تزیینی به نگاهی اجتماعی-فرهنگی و انسان محور است. پیشنهادات کلیدی در سه سطح ارائه شده اند: ۱) سطح کلان: تدوین «طرح شبکه فضاهای عمومی شهر اراک» با تاکید بر پیوند و توالی فضاها. ۲) سطح طراحی میانی: بازطراحی فضاهای موجود با محوریت ایجاد «لبه های فعال»، «انعطاف پذیری مبلمان و فضا» و «خاطره انگیزی با استفاده از آب، نورپردازی و هنر شهری بومی. ۳) سطح خرد: طراحی «کیوسک ها و غرفه های چندمنظوره» به عنوان هسته های فعالیت زایی و «باغ های محله ای مشارکتی» برای تقویت حس مالکیت اجتماعی.

کلیدواژه ها:

فضاهای عمومی ، طراحی شهری انسان محور ، تعاملات اجتماعی ، سرزندگی شهری ، ارزیابی کیفی ، اراک ، مبلمان شهری زمینه گرا.