احیای فضایی بافت مرکزی تاریخی اراک از طریق طراحی شبکه یکپارچه پیاده راه: مطالعه موردی محورهای حصار تا ارگ با تاکید بر هویت مکانی، دسترسی پذیری و اقتصاد محلی

بافت مرکزی تاریخی شهر اراک، به عنوان یکی از قدیمی ترین گره های شهری با بیش از ۲۰۰ سال سابقه، امروزه با چالش هایی چون فرسودگی کالبدی، ترافیک خودرویی گذرا، کاهش جمعیت فعال و ضعف در اقتصاد محلی مواجه است. در این میان، محورهای اصلی این بافت از حصار تا ارگ پتانسیل بالایی برای تبدیل به یک شبکه یکپارچه پیاده رو دارند که نه تنها به عنوان نخ تاریخی، بلکه به عنوان محرکی برای احیای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی عمل کند. این پژوهش با هدف «طراحی شبکه یکپارچه پیاده رو در محور حصار ارگ و با تاکید بر سه محور هویت مکانی، دسترسی پذیری و اقتصاد محلی انجام شده است. روش پژوهش ترکیبی (کیفی-کمی) و مبتنی بر طراحی مبتنی بر پژوهش (Research by Design) است که در آن از ابزارهایی مانند تحلیل GIS، مصاحبه عمیق با ذینفعان، پرسشنامه شهروندی، مشاهده میدانی و تحلیل کالبدی-تاریخی استفاده شده است. یافته ها نشان می دهند که طراحی یک شبکه پیاده رو یکپارچه با بازخوانی نمادهای تاریخی (مانند قنات ها، بازار سنتی، آب انبارها و دیوارهای دژ) می تواند همزمان به تقویت حس تعلق مکانی، بهبود دسترسی پذیری برای همه گروه ها (از جمله سالمندان و معلولان) و انتعاش اقتصاد کسب وکارهای محلی (از طریق افزایش تردد پیاده رو) منجر شود. مدل پیشنهادی، با استفاده از استراتژی های کم هزینه (مانند کفپوش های هویتی، نورپردازی هوشمند، ایستگاه های تعاملی و فضاهای نمایش صنایع دستی)، فضایی زنده، امن و فرهنگی خلق می کند که در تطابق کامل با اقلیم و فرهنگ اراک است. این پژوهش با ارائه یک چارچوب قابل تعمیم، راهگشای احیای بافت های تاریخی شهرهای متوسط کلان ایران بدون نیاز به سرمایه گذاری های کلان است.

کلیدواژه ها:

بافت تاریخی اراک ، شبکه پیاده رو ، هویت مکانی ، دسترسی پذیری ، اقتصاد محلی ، احیای فضایی ، محور حصار– ارگ.