بررسی فقهی حقوقی اصل حسن معاشرت در نظام خانواده

خانواده به عنوان حلقه وصل فرد و جامعه است که در پرتو رعایت حسن معاشرت و التزام به معروف می تواند کارویژه های خود را در تراز تمدن نوین اسلامی ایفا نماید. در این پژوهش به بررسی مصادیق حسن معاشرت از دیدگاه ایات و روایات پرداخته شده و ضمانت اجرای آن در نظام حقوقی ایران نیز بررسی می گردد. این پژوهش از نوع نظری بوده و از روش توصیفی تحلیلی بهره برده و برای جمع آوری داده ها با ابزار کتابخانه و با مراجعه به متون فقهی و حقوقی انجام پذیرفته است. در ابتدا لازم است جهت بررسی بهتر اصل حسن معاشرت که شاید بتوان آن را اساسی ترین مبنای تداوم زندگی نامید؛ معنای لغات مرتبط با این بحث را مورد بررسی و پژوهش قرار داد: مودت: این کلمه مشتق از "ودد" بوده و مصدر آن محسوب می شود؛ چنانکه در مفردات راغب چنین آمده است: "محبه الشی وتمنی کونه ویستعمل فی کل واحد من المعنیین علی ان یتمنی یتضمن معنی الود لان التمنی هو تشهی حصول ماتوده؛ محبت چیزی و آرزوی داشتن آن است و در هر کدام از دو معنا استعمال می شود چرا که آرزو و تمنای چیزی معنای ود را دربردارد زیرا آرزوی چیزی همان تمایل برای بدست آوردن دوست داشتنیها می باشد." (الراغب الاصفهانی، ۱۴۱۲، ج۱،ص ۸۶۰) علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، در توضیح معنای مودت چنین نگاشته است:"الموده کانها الحب الظاهر اثره فی مقام العمل فنسبه الموده الی الحب کنسبه الخضوع الظاهر اثره فی مقام العمل الی الخشوع الذی هو نوع تاثر نفسانی؛ یعنی مودت همان محبتی است که اثرش در مقام عمل ظاهر باشد و نسبت آن با محبت، نسبت خشوع است به خضوع، خضوع آن خشوعی است که در مقام عمل ظاهر اثرش هویدا گردد برخلاف خشوع که به معنای نوعی تاثر نفسانی است." (الطباطبایی، ۱۴۱۷ ه ق،ج ۱۶،ص۱۶۶) معروف: معروف اسم مفعول از ریشه "عرف" به معنای شناختن می باشد و در اصطلاح نیز چنین تعریف شده است: "اسم لکل فعل یعرف بالعقل اوالشرع حسنه؛ معروف هر فعلی است که خوبی آن بوسیله عقل یا شرع شناخته شود." (الراغب الاصفهانی، ۱۴۱۲، ج۱،ص ۵۶۱) احسان: در تعریفی که قبلا در مورد معروف بیان شد، عملی همراه با عفو و گذشت و مورد پسند عموم مردم است. در درجه بندی اعمال نیک، احسان در مرتبه ای بالاتر از آن قرار گرفته است؛ گرچه عفو و گذشت خود از صاحبان کرامت حاصل می شود؛ لکن احسان نیکوترین عمل است که در بالاترین مراتب یعنی در مرحله ایثار جلوه می نماید؛ بدین معنی که بالاترین شرف و برترین مرحله ایمان آن است که دل انسان رقت و مهربانی خویش را بر برادر مومن خود عرضه نماید و راستگویی گفتار خویش را با عمل به او نشان دهد. رحمت: در کتاب مفردات راغب چنین تعریف شده است: "الرحمه رقه تقتضی الاحسان الی المرحوم وقدتستعمل تاره فی الرقه المجرده وتاره فی الاحسان المجرد عن الرقه؛ رحمت رقت است که اقتضای احسان را دارد و گاهی در معنای رقت و شفقت به تنهایی استعمال می شود و گاهی فقط در معنای احسان و بدون رقت." (الراغب الاصفهانی، ۱۴۱۲، ج۴۱،ص ۳۴۷) مصادیق معاشرت به معروف در آیات و روایات از مجموع ۳۸ موردی که کلمه معروف در قرآن کریم به کار رفته است، ۱۹ مورد آن به معاشرت مردان با زنان پرداخته است. از نگاه قرآن هر نوع رفتاری که در چارچوب معروف جای گیرد، بایسته و ستوده و هر رفتاری که از این دایره بیرون باشد، ناپسند و نکوهیده است. (عظیم زاده اردبیلی، ۱۳۸۷،ص۶) لذا در قرآن کریم رابطه بر مبنای معروف گاه با الفاظ دیگری نیز چون مودت، احسان و... مورد تاکید قرار گرفته است که به طرفین خصوصا مردان فرمان می دهد که این نوع رفتار را در زندگی و نسبت به زنان رعایت نمایند. از این رو یکی از مصادیق بارز معروف که مورد تایید قرآن نیز می باشد، مودت و رحمتی است که در آیه ۲۱ سوره مبارکه روم به آن اشاره شده است:

کلیدواژه ها:

حقوقی ، فقهی ، حسن معاشرت ، نظام خانواده ، الهه سادات حجازی