دیدگاه و رویکرد اسلام به آسیب پذیری جامعه در برابر خطرات طبیعی

بلایا و امتحانات الهی مانند پدیده مرگ که امری طبیعی و همگانی است از اجزاء لاینفک زندگی فردی و اجتماعی است. در ادبیات مربوط به آسیب پذیری جوامع در مقابل خطرات طبیعی بر سه رویکرد یا پارادایم فکری تاکید شده است. دیدگاه نخست به خطرات طبیعی به عنوان عمل خداوند می نگرد و آن را یا نشانی از عقوبت خداوند در مقابل گناهان انسان می داند، یا نشانی از آخر الزمان یا فرصتی برای تبلیغ دین و نزدیک کردن مردم به خداوند. رویکرد دوم، به خطرات طبیعی به عنوان "عمل طبیعت" می نگرد. این رویکرد تمام مسئولیت فجایع طبیعی را به فرایندهای جهان ژئوفیزیکی نسبت می دهد و ریشه مرگ های گسترده و ویرانی حاصل از فجایع را در نیروهای طغیان کرده طبیعت جستجو می کند. در این رویکرد به فجایع طبیعی به عنوان پدیده های تصادفی اتفاقی نگریسته می شود که به لحاظ اخلاقی بی خاصیت و بی اثرند؛ این رویدادها رویدادهای اتفاقی اند که فراتر از کنترل انسان اند. به طور خلاصه تاکید بر این نکته است که طبیعت تبدیل به یک پدیده منفی و شرور نشود. در پاسخ به نقصان های این دو رویکرد، رویکرد سوم شکل گرفت که به فرایند تبدیل شدن خطر طبیعی به فاجعه به عنوان عمل جامعه نگاه می کند. بنا به این رویکرد بلایا رویدادهای اجتماعی اند؛ آنها ریشه در الگوهای سکونت انسانی، فرایندهای سیاسی اجتماعی، نظام باورهای حاکم بر جوامع و خطاهای فناورانه دارند. تاثیرات آنها نیز به طور تصادفی در جامعه توزیع نمی شود، برعکس پیامدهای این رویدادهای ویرانگر در راستای محورهایی همچون طبقه، نژاد، جنسیت و... نظم و الگو می یابد. برخورد با خطرات طبیعی نیازمند فراتر رفتن از مباحث موجود و دست یافتن به نظریه ای است که مسائلی از قبیل کیفیت کالبدی جامعه اعم از ابعاد سازه ای و غیر سازه ای، مسئله نظم نهادی، مسئله مشارکت اجتماعی، مسئله باورهای فرهنگی، مسئله نظم اقتصادی و بالاخره مسئله عدالت را در کانون خود جای دهد. در این نوشتار با تشریح مفروضات و منطق درونی هر یک از این رویکردها، می کوشیم تا نشان دهیم که دیدگاه اسلام در برخورد با خطرات طبیعی چیست و چگونه به مخاطرات و آسیب پذیری جوامع نگاه می شود تا در مدیریت این مخاطرات نقش داشته باشد.

کلیدواژه ها:

آسیب پذیری جامعه ، خطرات طبیعی ، اسلام ، قرآن