نشانه شناسی قصیده «یوم الجلاء» اثر هاشم الرفاعی بر مبنای الگوی مایکل ریفاتر

پژوهش میان رشته ای ادبیات در بستر علم زبان شناسی و نشانه شناسی به خوانش لایه های دلالتی متون می انجامد که از میان راهبردهای نوین نقد شعر، الگوی نشانه شناسی مایکل ریفاتر بسیار کارآمد است. این الگو، خواننده محور بوده و بنای آن بر بازتاب و توانش ادبی خواننده استوار است. نشانه های متن در تعامل با خواننده و نشانه های درون متنی شعر در پیوستار معنایی با خوانش اکتشافی و پس کنشانه قابل دریافت است. جستار حاضر به قصیده شاعر مصری - هاشم الرفاعی - با عنوان «یوم الجلاء» می کوشد به روش توصیفی-تحلیلی با تکیه بر الگوی نشانه شناسی ریفاتر، بنیان و خوشه های معنایی متن را بررسی کند. از این رو برای کشف معانی پنهان شعر، ابتدا با خوانش اکتشافی به فهم معنای ظاهری و سپس با خوانش پس کنشانه، دلالت های زبان شعری بازنمایی می شود تا با واکاوی انباشت ها و منظومه های توصیفی، به هیپوگرام و ماتریس ساختاری قصیده دست یافته و مقصود شاعر از سرودن این قصیده تبیین گردد. نتایج نشان می دهد پنج انباشت «گذر زمان، پایداری و اتحاد هم میهنان، بیگانگان، ملت عرب و کشور مصر» معنابن های اصلی قصیده، و سه منظومه توصیفی «روز عقب نشینی، نفرت و خشم علیه دشمنان و وضعیت سیاسی» گستره فکری شاعر را نمایان می سازند. هیپوگرام های قصیده با محوریت نوید شادی و پیروزی پس از تحمل سختی و استعمار بیگانگان بیان شده است. طبق ماتریس ساختاری در ابتدا غلبه بر دشمنان بشارت داده شده و در ادامه با تاکید بر ابراز ذلت و عذاب مصریان از سلطه جویی بیگانگان، از ظهور انقلاب های مردمی صحبت کرده و در پایان به شادمانی زمان پیروزی اشاره می کند.

کلیدواژه ها:

خوانش اکتشافی ، خوانش پس کنشانه ، مایکل ریفاتر ، نشانه شناسی ، هاشم الرفاعی