مطالعه تطبیقی جایگاه رواق در سازمان فضایی مسجد امام اصفهان و مسجد سلطان احمد استانبول به کمک تکنیک نحو فضا

مساجد به اصلی ترین کاربری در تمام قلمروهایی تبدیل شدند که اسلام در آنها ظهور کرد. بنایی مشترک برای کارکردهایی یکسان، اما در سرزمین هایی گوناگون. دو امپراتوری همسایه و هم زمان عثمانی و صفوی، دو فرهنگ تاثیرگذار بر معماری دوره اسلامی بودند که در مساجد آنها، واحدهای فضایی مشترکی دیده می شود. هدف اصلی این مقاله، تبیین شباهت و تفاوت نقش رواق به عنوان واحد فضایی نیمه باز و مشترک در سازمان دهی فضایی مسجد امام اصفهان و مسجد سلطان احمد استانبول است. این پژوهش برای دستیابی به هدف یادشده به روش ترکیبی (کمی و کیفی) انجام شده است. در گام نخست با رویکرد کمی، جایگاه رواق در سازمان فضایی مساجد انتخابی به کمک تکنیک نحو فضا و در قالب مولفه های کمی مشخص شد. در گام دوم با روش کیفی و راهبرد استدلال منطقی، کمیت های استخراج شده در بررسی تطبیقی با یکدیگر مقایسه و نتایج پژوهش استخراج شد. یافته های پژوهش نشان می دهد که در سازمان دهی فضایی مسجد سلطان احمد، رواق ها، فضاهای عمومی و ارتباطی هستند؛ زیرا با فضاهای پیرامونی خود ارتباطی قوی داشته، تمایل به یکپارچه شدن با کلیت سازمان فضایی دارند و از دیگر سو، در مسیرهای ارتباطی میان بخش های مختلف مسجد، حضور دارند و فضاهای واسط و ارتباطی محسوب می شوند. در سازمان دهی فضایی مسجد امام، رواق ها، فضاهایی خصوصی و ساکن هستند؛ زیرا فاقد ارتباط قوی با فضاهای پیرامونی و هم جوار خود بوده، نسبت به کلیت سازمان فضایی، تمایل به منفک شدن از بخش های مختلف مسجد دارند. از دیگر سو در مسیرهای ارتباطی میان بخش های مختلف مسجد حضور نداشته، فضاهای واسط محسوب نمی شوند. در نتیجه درک عمیق تری از رواق ها به عنوان فضاهای نیمه باز و جایگاه آنها در سازمان فضایی مساجد امام اصفهان و سلطان احمد استانبول، ضروری است؛ زیرا طبق یافته های مقاله، علی رغم ویژگی های کالبدی مشابه رواق ها در هر دو مسجد، نقش و کارکرد آنها در سازمان فضایی و کیفیت ارتباطشان با بخش های مختلف مسجد به صورت چشم گیری متفاوت است.

وجوه اشتراک: ۱- دارای شاخص عمق کوتاه و ارتباط نزدیک با ورودی مسجد ۲- دارای شاخص عمق میانگین پایینی و دسترسی پذیری راحت از بخش های مختلف مسجد به علت همجواری رواق ها با حیاط.

وجوه افتراق: ۱- کمیت یکپارچگی و انتخاب بالا در مسجد سلطان احمد و عملکرد به صورت فضاهای عمومی و ارتباطی و موثر در یکپارچه سازی کلیت سازمان فضایی مسجد ۲- کمیت یکپارچگی و انتخاب پایین در مسجد و عملکرد به صورت فضاهای خصوصی و ساکن و متمایل به منفک شدن از کلیت سازمان فضایی. بنابراین ماهیت عملکردی رواق ها در مسجد امام به شدت محدود و مستقل است و در فعالیت های دیگر فضاهای مسجد، از جمله فضاهای اصلی شامل گنبدخانه ها و شبستان ها، نقشی ایفا نمی کنند و نقش کمرنگی در کلیت سازمان فضایی مسجد ایفا می کنند.

در مجموع از یافته های مقاله می توان نتیجه گرفت که معماری اسلامی در سرزمین های گوناگون علی رغم شباهت های کالبدی و استفاده از عناصر مشترک، همچنان دارای تفاوت های آشکاری است. این تفاوت ها به ویژه در چگونگی بهره برداری از فضاهایی با کالبدهای مشابه قابل مشاهده است.

کلیدواژه ها:

معماری دوره اسلامی ، رواق ، سازمان فضایی ، مسجد امام و مسجد سلطان احمد.