گونه شناسی آرامگاه های منطقه آذربایجان از منظر یادمانی

پژوهش حاضر با هدف بازخوانی «گونه شناسی آرامگاه های منطقه آذربایجان از منظر یادمانی»، به واکاوی پیوند نظام مند میان فرم، کارکرد، معنا و کهن الگو در دو بعد شناختی «تاریخی- جغرافیایی» و «فرهنگی- اجتماعی» می پردازد. مسئله اصلی، تبیین چگونگی هم نشینی زبان کالبدی بنا (هندسه، تناسبات، ساختار و مصالح)، نقش های آیینی و اجتماعی، دلالت های نمادین و رمزگان کهن الگویی در شکل دهی تجربه قدسی و حافظه جمعی است. روش پژوهش، توصیفی- تحلیلی و تطبیقی است. داده ها بر پایه منابع اسنادی گردآوری و در چارچوب گونه شناسی چهارگانه شامل ابعاد کالبدی، کارکردی، معنایی و کهن الگویی به صورت کیفی تحلیل شد. نمونه های موردی شامل آرامگاه های شیخ شهاب الدین اهری، مقبره الشعرا تبریز، شمس تبریزی، ملاحسن کاشی، سلار دیلمی و آقالار، پوریای ولی و عون بن علی است. یافته ها نشان می دهد که الگوی غالب منطقه به شکل «گنبد/ چندوجهی» است و به مثابه زبان معماری قدسی به شمار می رود. در حالی که صورت های عمودی مینیمال مانند شمس تبریزی، یادآور کهن الگوی «محور عروج» هستند و سازمان های چندکانونی همچون مقبره الشعرا و عون بن علی به «شبکه های یادمانی» برای اجتماع سازی و حافظه سازی بدل می شوند. در مقابل، نمونه های کم حجم و حداقلی مانند آقالار، سلار دیلمی و ملاحسن کاشی، استمرار ساده گرایی و آیین های فردمحور را بازتاب می دهند و نمونه مدرن پوریای ولی با کالبد افقی کم تزئین، بیش از رمزگذاری آیینی، بر کارکرد اخلاقی- اجتماعی تاکید دارد. در نتایج، پنج گونه مختلف خوشه بندی شامل: عمودیت آیینی یا محور عالم، مجتمع های آیینی- اجتماعی چندکانونی، خلوتگاه های درونگرای زاهدانه، نظم های چندضلعی کیهانی و یادمان های پهلوانی- اخلاقی اجتماع ساز، بازشناسی شد. جمع بندی نتایج نشان داد که آرامگاه های آذربایجان ضمن تداوم زبان های فرمی مشترک، سناریوهای معنایی و کارکردی متمایزی را بازنمایی می کنند و در پیوند با زمینه های تاریخی- جغرافیایی و فرهنگی- اجتماعی، به تقویت هویت مکانی و حافظه جمعی می انجامند؛ هرچند در برخی نمونه ها، هم پوشانی مفهومی و تاکید افراطی بر تبیین های بیرونی، ظرفیت برانگیختگی ادراکی و دستیابی به مدلی تطبیقی برای خوانش روابط معنادار را دشوار می سازند.

کلیدواژه ها:

گونه شناسی ، آرامگاه ، آذربایجان ، یادمان و حافظه جمعی.