واکاوی روابط قدرت، هویت و ایدئولوژی در گفتمان دینی شیعه بر اساس نظریه نورمن فرکلاف (مطالعه موردی دعای افتتاح)

دعای افتتاح، به عنوان یکی از مهم ترین متون نیایشی شیعه در ماه رمضان، فراتر از نیایش فردی، حامل دلالت های ایدئولوژیک و هویت ساز است. این پژوهش با کاربست الگوی سه بعدی تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف، به واکاوی این دعا در سه سطح متن، رویه های گفتمانی و عمل اجتماعی می پردازد. در سطح متنی، تحلیل واژگان و ساخت های نحوی نشان داد که دعا با افعال امری، ضمایر جمع و مفاهیم کلیدی چون «دولت آرمانی» و «قاصم الجبارین» میان نیایش فردی و پروژه جمعی عدالت پیوند برقرار می کند. در سطح رویه های گفتمانی، روشن شد که این دعا در بستر آیین های جمعی و سنت های روایی بازتولید می شود و از طریق بینامتنیت قرآنی و روایی، مشروعیت و انسجام می یابد. در سطح عمل اجتماعی، دعای افتتاح نه تنها حامل ایدئولوژی مهدوی است بلکه هویت جمعی شیعیان را تقویت کرده و رابطه ای دیالکتیکی میان مومنان و نظم مطلوب عدالت جهانی ترسیم می کند. یافته های تحقیق نشان می دهد که دعای افتتاح متنی آیینی سیاسی است که همزمان کارکرد عبادی، هویتی و مقاومت گرایانه دارد و فهم آن در بستر تاریخی- اجتماعی شیعه ضروری است.

کلیدواژه ها:

واژگان کلیدی: تحلیل گفتمان انتقادی ، هویت شیعی ، ایدئولوژی مهدوی ، دعای افتتاح