اثر چرای شدید بلندمدت بر خصوصیات خاک و حضور مجدد گونه غالب در مراتع قوشچی ارومیه

سابقه و هدف: اکوسیستم های مرتعی به علت تنوع محصولات و خدمات اکوسیستم های مرتعی به علت تنوع محصولات و خدمات از جمله جمله دامداری دامداری، پناهگاه پناهگاه حیات وحش، تنوع گونه های گیاهی و جانوری همچنین تنظیم جریان رواناب و کیفیت آن ها دارای اهمیت به سزایی هستند. این اکوسیستم ها نسبت به تغییرات عوامل محیطی حساس هستند (۱). ارزیابی مراتع در درازمدت، زمینه برنامه ریزی اصولی و جلوگیری از تخریب مراتع و حفظ خاک را فراهم می نماید. همچنین پراکنش هرگونه گیاهی در محدوده های جغرافیایی خاصی امکان پذیر است، زیرا گیاهان نیازهای محیطی ویژه ای دارند که اگر قرار باشد در یک منطقه معین رشد و تولید مثل کنند، باید این احتیاجات تامین گردد. ارزیابی حضور مجدد گونه های گیاهی در عرصه پس از چرای مفرط، اطلاعات مهمی درباره ظرفیت مراتع برای بازیابی ساختار و خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خود و جلوگیری از فرسایش خاک مراتع ارائه می کند. در مطالعه حاضر، پژوهشی ۴ ساله در مراتع منطقه قوشچی ارومیه به منظور بررسی اثر شرایط چرایی بر خصوصیات فیزیکی، شیمیایی و فرسایش خاک و حضور مجدد گونه غالب گیاهی پس از چرای شدید اجرا شد. مواد و روش ها: سایت ۲ هکتاری منطقه قوشچی ارومیه با استفاده از حصارکشی به دو سایت یک هکتاری تحت قرق و چرا تقسیم و به مدت چهار سال از سال ۱۴۰۰ الی ۱۴۰۳ تحت بررسی قرار گرفت. در سایت تحت چرا، چرای شدید توسط دامگذاری به مدت دو هفته در ابتدای بهار سال ۱۴۰۰ اعمال و حضور مجدد گونه گیاهی غالب چرا شده در بهار و تابستان هرسال از بهار سال ۱۴۰۰ تا بهار سال ۱۴۰۳ و مجموعا هفت نوبت توسط روش ترانسکت کوادرات و پلات گذاری در نقاط یکسان با قبل از چرا مشخص شد. از طرف دیگر، شدت فرسایش خاک در هر دو سایت تحت قرق و تحت چرای شدید با معیارهای چهارگانه فرسایش سطحی، شیاری، آبراهه ای و خندقی ارزیابی شد. نمونه برداری از خاک در دو عمق ۰ تا ۱۰ و ۱۰ تا ۲۰ سانتی متر در داخل هر پلات انجام گرفت. فرسایش سطحی با بررسی دانه بندی ذرات (MWD) و ماده آلی (OM) خاک، فرسایش های شیاری و آبراهه ای با روش مشاهده میدانی و فرسایش خندقی به کمک شاخص های هدایت الکتریکی (EC) و نسبت جذب سدیم (SAR) تعیین شد. فرسایش سطحی براساس شاخص نسبت قطر ذرات خاک در فراوانی معین در خاک سطحی (۱۰-۰ سانتی متر) به خاک زیرسطحی (۲۰-۱۰ سانتی متر) بیان شد. از نظر مستعد بودن خاک برای فرسایش، اسیدیته ۹/۵ و هدایت الکتریکی ۱/۰ حد آستانه برای فرسایش خطی اعم از لوله ای، شیاری و خندقی می باشند. از طرف دیگر، مقدار رس موجود در بافت خاک منطقه زیر ۱۰ درصد است، خاک درشت بافت بوده و منافذ خاک حفظ شده و نفوذ آب به درون خاک در طول زمان کاهش نخواهد یافت تا منجربه ایجاد روان آب سطحی گردد. در نتیجه، روان آب بستر خود را عمیق نمی کند که با افزایش آن فرسایش خندقی ایجاد گردد. یافته ها: نتایج نشان داد که اثر سال تنها بر ماده آلی و اسیدیته خاک معنی دار است. همچنین اثر شرایط چرایی (قرق یا تحت چرا) بر تمامی پارامترها به غیر از ماده آلی معنی دار بوده و اثر متقابل سال در شرایط چرایی بر هیچ یک از پارامترها معنی دار نبود. بیشترین میزان ماده آلی در سال ۱۴۰۱ به میزان ۵۵/۱ درصد و کمترین آن در سال ۱۴۰۲ به میزان ۱/۱ درصد بدست آمد. بیشترین میزان اسیدیته در سال ۱۴۰۳ به میزان ۸۳/۷ و کمترین آن در سال ۱۴۰۲ به میزان ۵۹/۷ بدست آمد. اسیدیته، هدایت الکتریکی و نسبت جذب سدیم در سایت تحت چرا به طور معنی داری بیشتر از سایت تحت قرق بودند اما میانگین قطر وزنی خاکدانه ها در سایت تحت قرق به طور معنی داری بیشتر از سایت تحت چرا بود (P<۰.۰۱). نتایج بررسی حضور مجدد در سایت تحت چرای شدید نشان داد که اثر سال، فصل و اثر متقابل آن ها بر حضور مجدد درمنه دشتی (Artemisia Sieberi) در عرصه، معنی دار هستند. کمترین مقدار حضور مجدد این گونه به علت فاصله زمانی کم پس از چرا در بهار سال ۱۴۰۰ به میزان ۶ درصد و بیشترین آن به علت فاصله زمانی زیاد پس از چرا در تابستان سال ۱۴۰۳ به میزان ۳/۱۲۴ درصد بود. در میان پارامترهای تحت بررسی، تقریبا ارتباط مستقیمی بین ماده آلی خاک و حضور مجدد وجود داشت اما بقیه خصوصیات خاک با حضور مجدد گونه غالب ارتباط خاصی نداشتند. خاک منطقه در طبقه سدیمی قرار داشت و صرف نظر از فرسایش های شیاری و خندقی که در هر دو سایت تحت قرق و چرا به ترتیب، متوسط و خیلی کم بودند، دو نوع دیگر فرسایش شامل سطحی و آبراهه ای در سایت تحت چرا بیشتر از سایت تحت قرق بودند. در مجموع چرای شدید علاوه بر اثرات منفی که بر روی پوشش گیاهی داشت، موجب فرسایش بیشتر خاک نیز شد. نتیجه گیری: اسیدیته، هدایت الکتریکی و نسبت جذب سدیم در سایت تحت چرا به طور معنی داری بیشتر از سایت تحت قرق بودند اما میانگین قطر وزنی خاکدانه ها در سایت تحت قرق به طور معنی داری بیشتر از سایت تحت چرا بود. نتایج بررسی حضور مجدد نشان داد که اثر سال، فصل و اثر متقابل آن ها بر حضور مجدد گونه غالب درمنه دشتی معطر، معنی دار هستند. کمترین میزان حضور مجدد گونه تحت بررسی در بهار سال ۱۴۰۰ به میزان ۶ درصد و بیشترین آن در تابستان سال ۱۴۰۳ به میزان ۳/۱۲۴ درصد بود. پیشنهاد می گردد در عمل، در حد بضاعت مراتع از آن ها بهره گیری شود. فصل چرا و ورود دام به عرصه، کارشناسی شده صورت پذیرد. نتیجه کاربردی این که پس از وقوع چرای شدید باید به مرتع فرصت بازیابی داد تا گونه های گیاهی غالب به عرصه بازگشته و جلوی فرسایش خاک گرفته شود.

کلیدواژه ها:

مرتع ، فرسایش خاک ، برگشت پذیری ، نسبت جذب سدیم ، اسیدیته