تعدد بهره وران و بحران حوزه آبریز ماملو: استفاده از روش سندکاوی برای یافتن پیامدها

بحران های آبی در حوزه های آبریز ایران طی دهه های اخیر به ویژه در مناطق پیرامونی کلان شهر تهران، به دلیل فشارهای چندگانه بر منابع محدود آب تشدید شده است. حوزه آبریز ماملو، به عنوان یکی از منابع اصلی تامین آب شرب تهران و محل تمرکز فعالیت های کشاورزی، صنعتی و سکونتی، نمونه ای بارز از چنین وضعیت پیچیده ای است. هدف این پژوهش، شناسایی پیامدهای ناشی از تعدد و تکثر بهره وران در شکل گیری و تعمیق بحران حوزه آبریز ماملو بوده است. روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر تحلیل مضمون و روش سندکاوی است که با مرور اسناد، گزارش های مرتبط و بهره گیری از نرم افزار MAXQDA انجام گرفت. یافته ها نشان داد که ساختار مدیریتی متمرکز و سلسله مراتبی، همراه با عدم وجود سازوکارهای موثر هماهنگ کننده بین بهره وران دولتی، غیردولتی و اجتماع محلی، باعث ضعف ظرفیت نهادی، تعارضات گسترده و کاهش اثربخشی سیاست ها شده است. این بحران موجب ناتوانی در مدیریت کارآمد حوزه آبریز و تشدید مشکلات بهره برداری منابع آب شده است. از منظر اقتصادی، تخصیص ناعادلانه منابع آب و اولویت دهی به تامین آب شرب شهری، باعث کاهش بهره وری کشاورزی، افزایش بیکاری و تهدید امنیت غذایی حوزه آبریز شده است. پیامدهای محیط‎زیستی شامل برداشت بدون توجه به ظرفیت از منابع سطحی و زیرزمینی، افزایش آلودگی ناشی از پساب های صنعتی و شهری و تغییرات نامناسب در کاربری زمین است که منجر به فرونشست زمین، کاهش تنوع زیستی و تشدید آسیب پذیری بوم سازگان محلی شده است. هم چنین تعارضات اجتماعی ناشی از عدم هماهنگی و مشارکت بهره وران مختلف، نارضایتی کشاورزان و مهاجرت روستاییان را به دنبال داشته است. بر این اساس استقرار «مدیریت یکپارچه حوزه آبریز» مبتنی بر شفافیت نهادی، مشارکت موثر بهره وران محلی، بازنگری در تخصیص منابع و سیاست گذاری هماهنگ چند سطحی (ملی، منطقه ای و محلی)، ضرورتی اجتناب ناپذیر برای دستیابی به توسعه پایدار و افزایش تاب آوری حوزه آبریز ماملو محسوب می شود. این رهیافت می تواند تعارضات بهره برداری را کاهش داده و تاب آوری بوم شناختی، اقتصادی و اجتماعی منطقه را ارتقاء بخشد.

کلیدواژه ها:

بحران محیط زیستی ، حوضه آبریز ماملو ، تحلیل مضمون ، تعداد بهره وران ، حوزه آبریز ماملو ، سندکاوی ، مدیریت یکپارچه