تغییرات رویش شعاعی درختان سالم و زوال یافته بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl.) جنگل های زاگرس (استان چهارمحال و بختیاری)

مقدمه: زوال بلوط پدیده ای جهانی است که آثار چشمگیری بر اکوسیستم های جنگلی در بسیاری از نقاط جهان داشته است. جنگل های زاگرس نیز از این بحران در امان نمانده و طی سالیان اخیر درختان زیادی به ویژه بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl.) دچار زوال شده اند. با توجه به اهمیت پدیده زوال و تاثیر آن بر رویش درختان جنگلی، پژوهش پیش رو با هدف ارزیابی روند تغییرات رویش درختان بلوط ایرانی، تعیین میانگین رویش درختان و سال های نمادین کاهش رویش، با استفاده از دانش گاه شناسی درختی در استان چهارمحال و بختیاری انجام گرفت.مواد و روش ها: دو رویشگاه متاثر از پدیده زوال با نام های تنگ زندان و آب زالو در منطقه منج شهرستان لردگان استان چهارمحال و بختیاری با این پیشفرض انتخاب شدند که در هر رویشگاه سه گروه از درختان سالم، حد واسط و زوال یافته وجود داشته باشد. پس از انتخاب ۳۰ درخت در هر رویشگاه (از هر گروه ۱۰ درخت) و ثبت مشخصات کمی و کیفی درختان شامل قطر برابرسینه، ارتفاع، شکل تنه و وضعیت سلامت تاج و تنه، از ارتفاع برابرسینه هر درخت دو نمونه مغزی عمود بر هم توسط مته رویش سنج تهیه شد. نمونه ها پس از انتقال به آزمایشگاه توسط درجات مختلف سنباده (۲۰۰۰-۲۰۰) آماده سازی شدند. از هر یک از نمونه ها به صورت جداگانه توسط برنامه Skippy که حاوی دوربین مجهزی برای تصویربرداری پیوسته است، تصاویر پانورامای باکیفیت تهیه شد. تصاویر توسط نرم افزار CooRecorder تحلیل و پهنای حلقه های درختی در آنها با دقت از سمت پوست به مغز اندازه گیری شد. پس از تطابق سری های زمانی به دست آمده برای هر یک از گروه های درختی رویشگاه ها، منحنی میانگین رویش جداگانه و میانگین رویش درختان منطقه به دست آمد.یافته ها: از نظر رویش شعاعی، همه درختان سالم، حد واسط و زوال یافته بلوط ایرانی دو رویشگاه الگوی رفتاری رویش مشابهی داشتند و در سال های رویش خود دارای دوره های افت و اوج بودند. طول دوره میانگین رویش درختان سالم، حد واسط و زوال یافته رویشگاه تنگ زندان به ترتیب ۳۱۴، ۲۰۹ و ۲۳۶ سال به دست آمد، درحالی که برای رویشگاه آب زالو ۱۴۷، ۲۰۹ و ۱۸۷ سال بود. به طور کلی، رویش درختان در همه گروه های درختی در ابتدا کاهشی بود، به بیشینه مقدار خود رسید و در نهایت دوباره کاهش یافت. بیشینه رویشی درختان سالم و حد واسط دو رویشگاه مربوط به سال های ۱۹۹۳-۱۹۶۸ بود که در گروه درختان زوال یافته با طول دوره کمتر، در سال های ۱۹۸۳-۱۹۶۸ قرار داشت. میانگین رویش شعاعی درختان بلوط ایرانی در مناطق تحت بررسی ۸۲/۰ میلی متر محاسبه شد. بررسی رویش شعاعی گروه های درختی سالم، حد واسط و زوال یافته این منطقه در دوره های زمانی ۳۰ساله نشان داد که این تغییرات در هر دو رویشگاه از سال ۱۹۶۲ تا ۱۹۹۲ شروع شد و در ۳۰ سال آخر رویش کاهش چشمگیری یافت. منحنی قطر و سن درختان دو رویشگاه نیز نشان داد که درختان رویشگاه آب زالو با میانگین قطر و سن به ترتیب ۸۳/۳۶ سانتی متر و ۱۱۰ سال جوان تر از درختان رویشگاه تنگ زندان با قطر ۴۵/۴۰ سانتی متر و ۱۳۶ سال بودند.نتیجه گیری: روند مشابه میانگین منحنی های رویش به دست آمده در این پژوهش نشان داد که درختان متاثر از پدیده زوال نیز با وجود دوره های کاهش رویش سعی دارند همچنان مقاومت کنند و رویش خود را ادامه دهند. روند رشد درختان در همه میانگین منحنی های رویش بررسی شده در دامنه زمانی ۲۰۰۰-۱۹۹۳ وارد مرحله کاهش زیادی می شود، به طوری که درختان در این مرحله توان رویش خود را از دست می دهند و با وجود شرایط مساعد رویشی سال های ۲۰۰۷-۲۰۰۲، دوباره در دوره زمانی ۲۰۱۸-۲۰۰۸ وارد مرحله کاهشی دیگری می شوند که در سال ۲۰۱۸ کمترین رویش خود را نشان می دهند. میانگین رویش شعاعی به دست آمده نیز بیانگر کاهش روند رویش درختان طی سال های اخیر است. بررسی تغییرات رویش ۳۰ سال اخیر این گروه های درختی بیانگر کاهش رویش درختان بررسی شده در این پژوهش بود که برای گروه های درختی سالم، حد واسط و زوال یافته رویشگاه تنگ زندان به ترتیب ۷۵/۱۸، ۷/۳۴ و ۸/۳۵ درصد و برای رویشگاه آب زالو ۹۶/۳۴، ۴۶/۳۸ و ۹۸/۳۲ درصد بود. با توجه به روند نزدیک تغییرات کاهش رویش گروه های مختلف درختی رویشگاه آب زالو می توان به خطر زیاد خشکیدگی در این رویشگاه نسبت به رویشگاه تنگ زندان اشاره کرد که ممکن است به دلیل عوامل اقلیمی، برداشت های انسانی یا چرای دام در منطقه باشد و نیازمند پژوهش های بیشتر است.

کلیدواژه ها:

پهنای حلقه درختی ، زوال ، گاه شناسی درختی ، لردگان