دانش بومی رنگرزی با رویکرد اقتصادمحور در صنعت فرش دستباف نواحی روستایی: مطالعه موردی درخش و روستاهای پیرامون

صنعت فرش دستباف در روستاهای خراسان جنوبی، حامل گنجینه ای ارزشمند از دانش بومی رنگرزی طبیعی است که به دلیل گسترش رنگ های شیمیایی و دگرگونی سبک زندگی، در معرض خطر فراموشی قرار گرفته است. این پژوهش باهدف مستندسازی بقایای این دانش در روستاهای درخش، سرخنگ و رجنوک و بااحساس ضرورت ناشی ازبین رفتن نسل رنگرزان سنتی انجام شده است. مبانی نظری تحقیق بر سه محور استوار است: نظریه انتقال بین نسلی با تاکید بر آموزش عملی، نظریه پایداری فرهنگی که ارزش اقتصادی و فرهنگی دانش بومی را بررسی می کند، و نظریه حفاظت زیست محیطی که مزایای رنگ های طبیعی را برجسته می سازد. پیشینه تحقیق نیز حاکی از آن است که این دانش در اثر تحولات اجتماعی در آستانه نابودی است. روش پژوهش حاضر کیفی و با استفاده از رویکرد نظریه زمینه ای است. جامعه آماری شامل ۳۰ نفر از رنگرزان سنتی، کشاورزان و سالمندان سه روستا بود که به روش نمونه گیری گلوله برفی انتخاب شدند. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته، مشاهده مستقیم و بررسی نمونه های فرش قدیمی جمع آوری گردید. یافته های تحقیق نشان می دهد که از ۲۶ رنگ طبیعی باثبات بالا، عمدتا مشتق از گیاهان مانند پوست گردو، برگ تاغ و ریشه روناس، استفاده می شده است. همچنین، تفاوت هایی در تکنیک ها و ابزارهای رنگرزی میان این روستاها مشاهده شده است. در مجموع، این دانش بومی نمایانگر نظامی هوشمند و پایدار است که در حال نابودی تدریجی است. برای حفظ این میراث، اقدامات فوری شامل مستندسازی جامع، آموزش نسل جوان و احیای بازار محصولات طبیعی ضروری به نظر می رسد؛ چرا که این دانش نه تنها بخشی از میراث فرهنگی، بلکه الگویی برای توسعه پایدار روستایی محسوب می شود.

کلیدواژه ها:

دانش بومی ، رنگ طبیعی ، فرش دستباف ، درخش ، توسعه روستایی