سلوک عرفانی «منطق الطیر» در قلم «بهزاد»

عطار پرچم ­دار حوزه ادبیات عرفانی است و کمال الدین بهزاد از برجسته ترین نقاشان ایران؛ که هر دو دستاوردی خلاقانه برای فرهنگ ایران داشتند و آن را با زبانی رمزآمیز و نمادپردازانه ارائه کردند. نگاره مورد پژوهش به قلم کمال الدین بهزاد از منطق الطیر عطار است. مسئله این است که رمزگرایی و نمادپردازی دو حوزه ادبیات و نقاشی، چگونه اثری پدید آورده است و تا چه حد پیچیدگی فرهنگ ایران را از لحاظ اندیشه و هنر بازتاب داده شده­ است؟ فرض بر این است که بهزاد افزون بر نمادپردازی منطق الطیر، خلاقیت خود را در معناپردازی به ­کارگرفته تا مفهومی تازه ایجاد کند. هدف از این پژوهش دستیابی به رموز نگارگری به وسیله تطبیق با متن است. با تکیه بر روش توصیفی ­ تحلیلی و گردآوری اسنادی داده ها، پیگیری این پرسش پیش ­رو است که بهزاد در انتقال مفاهیم حکمی­ عرفانی عطار با ابزار نقاشی چگونه عمل کرده است؟ نتایج این تحقیق نشان می ­دهد که در بخشی از نگاره «مرد ریش بلند» به طور مستقیم به تصویرگری متن منطق الطیر پرداخته شده ­است اما بخش اصلی، عملکرد آزادانه بهزاد است؛ نمادهای به­ کاررفته در نگاره در داستان مورد نظر وجود ندارد اما در دیگر بخش های کتاب منطق الطیر قابل ردیابی است. بهزاد در تصویرگری این شعر با تکیه بر جهان بینی عطار، جهان بینی و تحلیل خود را نیز در اثر وارد کرده است و نتیجه گیری را تکمیل کرده است. دشواری کار بهزاد در آن­ جاست که دنیای تصویری ادبیات و نقاشی تفاوت فراوان دارد و تبدیل مضامین عرفانی به تصویر بسیار پیچیده است. داستان «مرد ریش بلند» در منطق الطیر بیانگر وابستگی و تزویر انسان زاهد است و در نقاشی بهزاد با عناصر بصری، داستان تکمیل شده و مراحل تزکیه ی نفس به گونه ای به تصویر درآمده اند که سیر تزکیه در انسان و طبیعت به صورت هم زمان و هماهنگ نمایش یافته ­است. بهزاد نمادپردازی فراواقعی عطار را با شیوه ای کاملا واقع گرا و در بستر زندگی روزمره به تصویر کشیده ­است.

کلیدواژه ها:

بهزاد ، عطار ، منطق الطیر ، نگارگری ایرانی ، عرفان