بررسی قابلیت های اکوتوریسم با استفاده از روش های تصمیم گیری SWOT و TOPSIS (مطالعه موردی: زیر‎حوزه ذبح ‎دره تالار سوادکوه)

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: با افزایش جمعیت و فشارهای روانی حاصل از شلوغی شهرها، اکوتوریسم به ‎عنوان یکی از راه ‎های کاهش فشار حاصله بر مردم و شیوه جدید اشتغال‎زایی مطرح است و عامل خروج روستاها از انزوای اجتماعی و نیز جمعیت‎پذیرکردن آبخیز‎نشینان است. گردشگری در حال حاضر به‎ عنوان یکی از مهم‎ترین ارکان اقتصاد و بزرگ‎ترین کسب و کار خدماتی در جهان، نقش و جایگاه منحصر به‎ فردی را در توسعه منطقه‎ای دارد و به ‎عنوان یکی از موثرترین ابزارهای ارتقای قابلیت‎های زیست‎محیطی و توسعه پایدار تلقی می‎شود. بسیاری از برنامه ریزان و سیاست گذاران توسعه، گردشگری را ستون اصلی توسعه پایدار می دانند که با برنامه ریزی خوب و اصولی و شناسایی فرصت ها و محدودیت ها، ممکن است نقش مهمی در تنوع اقتصادی کشور داشته ‎باشد. امروزه، بحث و نگرانی در مورد مخاطرات طبیعی و عوامل تهدید‎کننده توسعه سیستم‎های گردشگری مورد توجه جدی قرار گرفته ‎اند. در این تحقیق، با هدف بررسی قابلیت‎های گردشگری زیرحوزه ذبح‎دره از حوزه آبخیز تالار سوادکوه در استان مازندران، از تکنیک SWOT برای تدوین راهبردها و تعیین نقاط قوت، ضعف، فرصت‎ها و تهدیدها و از روش TOPSIS برای اولویت‎بندی راهبردهای انتخابی استفاده شده ‎است. مواد و روش ‎ها: داده‎های تحقیق از طریق پرسش‎نامه و با استفاده از تکنیک دلفی، از ۳۰ نفر از کارشناسان و آبخیزنشینان زیر‎حوزه ذبح‎دره تالار در شهرستان سوادکوه جمع‎ آوری و تجزیه و تحلیل شدند. نتایج نشان دادند که در مجموع تعداد ۱۵ عامل داخلی (قوت‎ها و ضعف‎ها) و تعداد ۱۵ عامل خارجی (فرصت‎ها و تهدیدات) موثر در وضعیت گردشگری این حوضه شناسایی شدند و مورد ارزیابی قرار گرفتند. همچنین، تعداد ۱۲ راهبرد برای بهبود وضعیت گردشگری آن پیشنهاد داده ‎شدند. بر اساس ماتریس عوامل داخلی-خارجی در مدل SWOT، بهترین موقعیت راهبردی برای زیرحوزه ذبح‎دره تالار، اتخاذ راهبرد تهاجمی معرفی شد. در این زیرحوزه، پتانسیل‎های طبیعی و انسان‎ساخت شامل آبراهه دائمی، جنگل‎های انبوه خزری، بناهای تاریخی مربوط به معدن زغال ‎سنگ و تونل‎های استخراجی، امام زاده سید‎مهدی، جاده آفرود، پله‎های بتنی برای پیاده ‎روی، تولیدات کشاورزی و دامی، محصولات جنگلی، آبشارهای متعدد و ... وجود دارند. یافته‎ ها: راهبردهای بهره‎مندی از پتانسیل‎ها و جاذبه‎های طبیعی، تاریخی و غیره حوضه و فراهم‎ نمودن زمینه‎های جذب سرمایه‎گذاری برای استفاده از ظرفیت‎های بالقوه موجود در آن، به‎ عنوان مهم‎ترین راهبرد بهبود وضعیت گردشگری زیرحوزه ذبح‎دره تالار معرفی شد. ۱۵ عنصر داخلی و ۱۵ عامل خارجی موثر بر گردشگری منطقه مورد مطالعه، شناسایی و ارزیابی شدند. علاوه‎ بر این، ۱۲ استراتژی برای بهبود گردشگری ارائه‎ شدند. نتایج ماتریس ارزیابی عوامل داخلی توسعه صنعت گردشگری این منطقه از حوزه تالار نشان دادند که از نظر پاسخ ‎دهندگان، وجود جاذبه‎های طبیعی زیبا همراه با چشم‎انداز کم‎نظیر: آبشار، جنگل، کوهستان، پوشش سبز متراکم و دسترسی به کوه مرتفع زینگالو به‎ عنوان مهم‎ترین نقطه قوت صنعت گردشگری این زیر‎حوزه معرفی شد. با توجه به نظر پاسخ ‎دهندگان، نداشتن زیرساخت گردشگری و ضعف مدیریتی در پروژه‎های آن در منطقه سوادکوه به‎ عنوان مهم‎ترین نقطه ضعف صنعت گردشگری آن معرفی شد. شهرستان سوادکوه به‎ لحاظ جاذبه‎های گردشگری، پتانسیل‎های طبیعی، تاریخی، فرهنگی و انسان‎ساخت فراوانی دارد. شناسایی و اولویت‎بندی برنامه‎های راهبردی گردشگری، نقش مهمی در ایجاد اشتغال و توسعه اقتصادی خواهد داشت. نتایج ماتریس ارزیابی عوامل خارجی (EFE) نشان دادند که از نظر پاسخ ‎دهندگان، افزایش تمایل بخش خصوصی برای مشارکت در طرح‎ها و برنامه‎های مرتبط با گردشگری و مشوق‎های مالی و وام‎های بلند‎مدت دولت برای سرمایه‎گذاری بخش خصوصی به‎ عنوان مهم‎ترین فرصت‎های صنعت گردشگری زیرحوزه ذبح‎دره تالار بودند. همچنین با توجه به نظر پاسخ ‎دهندگان، افزایش روز‎افزون جمعیت بیکار با وجود پتانسیل گردشگری در منطقه به ‎عنوان مهم‎ترین تهدید صنعت گردشگری منطقه معرفی شد. نتیجه‎ گیری: شهرستان سوادکوه به لحاظ جاذبه‎های گردشگری، پتانسیل‎های طبیعی، تاریخی، فرهنگی و انسان‎ساخت فراوانی دارد. شناسایی و اولویت‎بندی برنامه‎های راهبردی گردشگری، نقش مهمی در ایجاد اشتغال و توسعه اقتصادی خواهد ‎داشت. همچنین، براساس نتایج به کارگیری رویکرد TOPSIS برای اولویت بندی نقاط قوت، ضعف، فرصت ها و تهدیدهای ذبح‎دره، تصمیم گرفته شده‎ ذاست که «وجود جاذبه‎های طبیعی زیبا همراه با چشم‎انداز کم‎نظیر: آبشار، جنگل، کوهستان، پوشش سبز متراکم و دسترسی به کوه مرتفع زینگالو» بالاترین اولویت را دارد و مهم‎ترین نقطه قوت ذبح‎دره است. در فهرست نقاط ضعف، نداشتن زیرساخت گردشگری و ضعف مدیریت در منطقه سوادکوه بیشتر دیده شده ‎است. فرآیند گردشگری، به ‎ویژه در مراحل آغازین، نیاز دارد تا به شدت از طرف مسئولان دولتی مورد حمایت قرار گیرد. بر این اساس، اعطای وام‎های کم‎بهره، معافیت‎های مالیاتی، برگزاری کارگاه‎های آموزشی برای کارآفرینان و ... می‎تواند برای سرمایه‎گذاران در عرصه گردشگری بسیار مفید و راهگشا باشد. لذا امید است که مسئولین ذیربط با تمرکز بر چشم‎انداز و اهداف بخش گردشگری و آینده‎نگری دقیق در اجرای این پروژه‎ها به گسترش و ارتقای اقتصاد منطقه کمک کنند.

کلیدواژه ها:

Mazandaran ، Natural attractions ، Rural communities ، Tourism industry ، Watershed dwellers ، جوامع روستایی ، آبخیزنشینان ، جاذبه ‎های طبیعی ، صنعت گردشگری ، مازندران