بررسی زبان شناختی مکتب فرمالیسم روسی: بازخوانی آراء یاکوبسن در تبیین زبان شاعرانه و نقد ادبی

مکتب فرمالیسم روسی، که با مبانی نظری رومن یاکوبسن قوام گرفت، یکی از پیشرفت های محوری در نقد ادبی و زبان شناسی قرن بیستم به شمار می آید. هدف از این پژوهش، بازخوانی نظام مند آراء کمتر بازخوانی شده وی در زبان فارسی است تا نقش بنیادین این مکتب در تحول نقد ادبی مدرن نمایان گردد. لذا با روش توصیفی-تحلیلی، مجموعه سخنرانی های یاکوبسن در دانشگاه برنو به صورت دقیق بررسی شده اند تا نشان داده شود که فرمالیسم روسی، در چهارچوب دیدگاه یاکوبسن، فراتر از تمرکز صرف بر ویژگی های صوتی و زیبایی شناختی زبان شعری، به مطالعه ساختارهای درونی، معناشناسی و روابط پیچیده صوت و معنا در متن شعری پرداخته است. یاکوبسن با تاکید بر تمایز میان معنای لغوی واژه و رابطه ارجاعی آن به واقعیت، و معرفی مفاهیمی چون «کارکرد شاعرانه» و «وجه غالب»، نقد ادبی را از رویکردی صرفا تاریخی، ایدئولوژیک و محتوایی به محوری قابل تعمیم به دیگر حوزه های هنر تبدیل کرد. برخلاف نقدهای ناعادلانه و فشارهای سیاسی، فرمالیسم با تلفیق زبان شناسی ساختاری، فلسفه زبان و زیباشناسی، قابلیت تحلیل نظام مند متن های ادبی را فراهم آورد و نقشی کلیدی در شکل گیری نقد ساختارگرایی و نشانه شناسی ایفا نمود. درعین حال، یاکوبسن به محدودیت ها و پارادوکس های درونی مکتب نیز اشاره دارد؛ از جمله تمرکز بیش از حد بر استقلال فرم از زمینه های تاریخی و اجتماعی که می تواند فهم کامل و دیالکتیکی از هنر را محدود کند. این پژوهش ضمن نشان دادن اهمیت سخنرانی های یاکوبسن به عنوان منبعی ارزشمند، تاکید می کند که فرمالیسم روسی با وجود چالش های نظری خود، همچنان در مطالعات زبان و ادبیات جایگاه ویژه ای دارد.

کلیدواژه ها:

فرم ، فرمالیسم روسی ، کارکرد شاعرانه ، معنا ، وجه غالب ، یاکوبسن