ارزیابی پاسخ حوزه های آبخیز به خشکسالی هواشناسی در فرآیند انتشار به خشکسالی هیدرولوژیکی در مقیاس رخداد

خشکسالی از مهم ترین بلایای اقلیمی در مناطق خشک و نیمه خشک است که با ایجاد کمبود منابع آب، اثرات گسترده ای بر محیط زیست و اقتصاد تاثیر می گذارد. درک چگونگی انتقال خشکسالی از بخش هواشناسی به هیدرولوژیکی، یکی از گام های اساسی در مدیریت پایدار منابع آب محسوب می شود. هدف از این پژوهش، بررسی ارتباط ویژگی های خشکسالی هواشناسی با نسبت انتشار در مقیاس رخداد و ارزیابی حساسیت حوزه های آبخیز استان خراسان رضوی در برابر فرآیند انتشار خشکسالی است. برای این منظور، داده های بارش و رواناب ماهانه ۴۶ حوضه در بازه زمانی ۲۹ ساله مورد استفاده قرار گرفت و شاخص های SPI و SSI محاسبه شدند. سپس روابط نمایی بین نسبت های انتشار استاندارد و ویژگی های خشکسالی هواشناسی برازش داده شد و ضرایب حساسیت برای هر ایستگاه استخراج شد. نتایج نشان داد که در تمامی حوضه ها نسبت انتشار با افزایش شدت و حدت خشکسالی هواشناسی به صورت نمایی کاهش می یابد. میانگین ضرایب تعیین برای روابط شدت و حدت به ترتیب برابر ۴۳/۰ و ۴۸/۰ بوده و در بیش از ۸۵ درصد از حوضه ها از نظر آماری معنی دار است. حوضه موشنگ با ضریب حساسیت شدت ۲۹/۲ و ضریب حساسیت حدت ۷۷/۱ به عنوان حساس ترین و حوضه دهنه شور با ضریب حساسیت شدت ۰۸/۱ و ضریب حساسیت حدت ۹۲/۰ به عنوان پایدارترین حوضه شناسایی شد. همچنین بین کسری برف و ضریب حساسیت شدت رابطه منفی معنی داری مشاهده شد که نشان می دهد افزایش سهم بارش برفی موجب کاهش شدت انتشار می شود. یافته ها حاکی از ناهمگنی مکانی قابل توجه در رفتار حوضه ها و نقش موثر شرایط اقلیمی و فیزیوگرافی در کنترل فرآیند انتشار خشکسالی است. نتایج این مطالعه می تواند مبنایی برای شناسایی حوضه های بحرانی و تدوین راهبردهای مدیریت تطبیقی منابع آب در مناطق خشک ایران باشد.

کلیدواژه ها:

SPI ، SSI ، Drought Severity ، Watershed Sensitivity Coefficient ، Exponential Propagation Model ، شاخص SPI ، شاخص SSI ، شدت خشکسالی ، ضریب حساسیت حوضه ، مدل نمایی انتشار