بررسی تطور ساختار تاویل عرفانی در تفسیر روح البیان و جایگاه آن در عرفان ابن عربی

قرآن، به عنوان متنی الهی و زنده، محدود به یک ساحت معرفتی خاص نیست و همواره بستر گسترش پذیری معنا را برای قرائت های عقلانی و شهودی فراهم می آورد. عرفان، به ویژه در صیغه ی تاویلی خود، یکی از مهم ترین میدان های این گسترش معنایی است. با این حال، هر تاویل عرفانی که فاقد بنیاد عقلانی و التزام شرعی باشد و صرفا بر ذوق شخصی مفسر تکیه کند، از اعتبار معرفتی و دینی ساقط می شود و از مسیر مقاصد وحی فاصله می گیرد. در این میان، اسماعیل حقی بروسوی، مفسر برجسته سده یازدهم هجری، در تفسیر پرحجم و مشهور خود روح البیان، کوشیده است میان ظاهر شریعت و باطن طریقت پیوندی معنادار برقرار سازد و آیات الهی را در پرتو شهود عرفانی و با رعایت ساختار ظاهری آن بازخوانی کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و رویکرد ساختارشناختی، به بررسی تطور ساختار تاویل عرفانی در روح البیان پرداخته و جایگاه آن را در منظومه عرفانی ابن عربی بازکاوی کرده است. یافته ها نشان می دهد که دستگاه تفسیری بروسوی از یک سو متاثر از مبانی وحدت وجودی و تاویلات اشراقی ابن عربی است، و از سوی دیگر، به سبب تاکید بر مراتب معنا و تقدم ظاهر بر باطن، از پیروی مطلق از مکتب ابن عربی فاصله می گیرد.

کلیدواژه ها:

اسماعیل حقی بروسوی ، روح البیان ، تاویل عرفانی ، مکتب ابن عربی ، عرفان نظری