موانع اثرگذار بر دریافت مجوز حق تکثیر و عرضه منابع کتابی در کتابخانه های دیجیتالی ایران

هدف: شناسایی موانع اخذ حق تکثیر و عرضه از ناشران برای دیجیتالی کردن منابع کتابی در کتابخانه­های دیجیتالی ایران و ارائه راهکارهایی برای رفع این موانع، هدف این پژوهش را تشکیل می­دهد. روش شناسی : از رویکرد کیفی و روش تحلیل اسنادی استفاده شد و داده­های گردآوری­شده با استفاده از مدل تحلیل مضمون آتراید- استرلینگ، کلارک و براون تحلیل و بررسی شدند. با ۱۰ نفر از متخصصان در حوزه­های نشر و کتابخانه­های دیجیتال مصاحبه­های نیمه ساختاریافته انجام شد. همچنین پژوهش­های مرتبط با موضوع پژوهش برای استخراج موانع و راهکارهای کسب مجوز تحلیل شدند.یافته ها: تعداد ۲۷۲ مضمون پایه، ۵۷ مضمون سازمان­دهنده و ۲ مضمون فراگیر اجرایی، مالی و فنی شناسایی شدند. برای محاسبه پایایی از روش هولستی استفاده شد. شبکه مضامین حق تکثیر و عرضه منابع کتابی در کتابخانه­های دیجیتالی ایران عبارت است از موانع و راهکارهای اجرایی، مالی و فنی. در موانع و راهکارهای اجرایی و مالی، موضوعاتی مانند تعیین سیاست و خط مشی، دغدغه­های ناشران و اعتمادسازی توسط کتابخانه­ها، شرکت­های تجمیع­کننده منابع اطلاعاتی، تعیین نهاد سیاست گذار، تسهیلات حمایتی، بودجه و منابع مالی و تعامل ناشران و کتابخانه­ها مطرح شدند. زیرساخت­های فنی، امنیت در فضای مجازی برای عرضه کتاب­ها، استانداردهای فراداده­ای، فرایند دیجیتال­سازی، امانت دیجیتال و آسیب­ها در دیجیتال­سازی در بخش موانع و راهکارهای فنی بیان شدند. نتایج: با تحلیل موانع شناسایی شده، راهکارهایی شامل پرداخت­های مستمر و شفاف به ناشر و صاحب حق توسط کتابخانه؛ جبران خسارت مالی برای پدیدآور توسط کتابخانه­ها؛ استفاده از قطعه­های کوچک کتاب برای نمایش به منظور رعایت حق مولف اثر و استفاده از فراداده حقوقی به منظور مستندسازی وضعیت حق مولف و استفاده از یادداشت حق مولف ارائه شد. اجرای این پیشنهادها می تواند به جلب اعتماد ناشران، غنی کردن منابع دیجیتال، حفاظت از منابع دیجیتالی و تسهیل دسترسی کاربران به منابع دیجیتالی کمک کند.اصالت و ارزش: اجازه از ناشران برای دیجیتالی شدن کتاب­ها ازجمله چالش­های اساسی برای کتابخانه­ها به شمار می رود. مسئله­ای که تاکنون موضوع هیچ­یک از پژوهش­های داخل کشور نبوده و پژوهش حاضر درصدد است با تحلیل موانع اخذ مجوز حق تکثیر و عرضه و ارائه راهکارهای کاربردی تا حدودی به رفع نگرانی ناشران و مدیریت بهتر محتوای دیجیتال  کمک نماید.

کلیدواژه ها:

حق مولف ، تدابیر فنی ، مجوزدهی ، منابع کتابی ، کتابخانه های دیجیتالی ایران