کاربرد تزیینی آرایه‎های هندسی در شاهنامه طهماسبی (نمونه مطالعاتی: نگاره‎های داستان زال و رودابه)

نقوش هندسی یکی از مهم‎ترین جلوه‎های بصری هنر اسلامی به شمار می‎آیند که با بهره‎گیری از قواعد دقیق ریاضی و اصول ترکیب‎بندی منظم، نقش بسزایی در خلق زیبایی و نظم بصری ایفا می‎کنند. این نقوش در شاخه‎های مختلف هنرهای اسلامی از جمله معماری، کاشی‎کاری، گره‎چینی و به‎ویژه نگارگری، حضوری پررنگ و ماندگار داشته‎اند. در نگارگری ایرانی، بهره‎گیری از آرایه‎های هندسی خصوصا از دوره تیموری به بعد افزایش‎یافته و در دوره صفوی به اوج خود رسید. نسخه مصور شاهنامه طهماسبی به عنوان یکی از نفیس‎ترین نسخه‎های شاهنامه، نمونه‎ای برجسته از تلفیق روایت‎های اسطوره‎ای با جلوه‎های بصری هنر اسلامی است که در بهره‎گیری از نقوش هندسی در فضاهای معماری نگاره‎ها تجلی‎یافته است. این پژوهش با هدف شناسایی، طبقه‎بندی و تحلیل انواع گره‎های هندسی موجود در نگاره‎های داستان زال و رودابه انجام شده است. جامعه آماری این پژوهش شامل ۱۹ نگاره است که ۱۳ نگاره به صورت هدفمند متناسب با موضوع و از بین آن‎ها، ۶ نگاره نمونه‎های مورد مطالعه به صورت گزینشی انتخاب ‎شده‎اند. این پژوهش توصیفی- تحلیلی است و داده‎ها به شیوه کتابخانه‎ای گردآوری ‎شده‎اند. روش تحلیل داده‎ها در این پژوهش بازشناسی گره‎ها و بازطراحی به شیوه خطی با نرم‎افزار فتوشاپ است. یافته‎های پژوهش حاکی از آن است که نقوش هندسی به‎کاررفته عمدتا مبتنی بر ساختارهای سه‎ضلعی، چهار‎ضلعی و شش‎ضلعی ‎اند و تکنیک‎های آجرکاری و کاشی‎کاری در شبیه‎سازی آنها به کار رفته است. این نقوش افزون‎بر کارکرد تزیینی، بازتاب‎دهنده نظام نمادین و هندسی در هنر اسلامی نیز هستند.

کلیدواژه ها:

تزیینات هندسی ، نگارگری ، شاهنامه طهماسبی ، زال و رودابه