بازشناسی نقش بازار به عنوان عنصر ساختاری محلات در مکتب شهرسازی تبریز (مورد مطالعاتی: بازار بزرگ تبریز)

در تاریخ ایران، به ویژه پس از ورود اسلام، مکاتب هنری، معماری و شهرسازی به عنوان مولفه های تمدن ساز، همواره متاثر از فرهنگ، باورهای مذهبی، سیاست و ویژگی های جغرافیایی-اجتماعی بوده اند. این مکاتب، مانند مکتب اصفهان، تاثیراتی فراتر از محدوده مکانی و زمانی خود بر جای گذاشته اند. یکی از مهم ترین و تاثیرگذارترین این مکاتب که پیش زمینه مکتب اصفهان نیز محسوب می شود، مکتب شهرسازی تبریز است. این مکتب که ریشه های آن به دوره ایلخانی (قرن هفتم ه.ق) بازمی گردد و در دوره صفوی به اوج شکوفایی خود می رسد، «بازار» را به عنوان یکی از کلیدی ترین عناصر ساختاری و هویتی خود معرفی می کند. در حالی که بازار در اغلب شهرهای ایرانی نقشی اقتصادی-اجتماعی داشته، در مکتب تبریز کارکردی فراتر می یابد و به مثابه قلب تپنده شهر، سازمان فضایی و کلیه شئون زندگی شهری و توسعه محلات را به طور مستقیم تحت تاثیر خود قرار می دهد.

هدف اصلی این پژوهش، استنتاج نقش هویتی و بازشناسی تجلیات کالبدی، اقتصادی و اجتماعی بازار در چارچوب مکتب شهرسازی تبریز و تحلیل تاثیر آن بر شکل گیری و ساختار محلات پیرامونی است. این تحقیق با ماهیتی تاریخی و با به کارگیری روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است. گردآوری داده ها عمدتا بر پایه مطالعات کتابخانه ای گسترده (شامل اسناد تاریخی، متون مرتبط با مکتب شهرسازی و تاریخ بازار تبریز) و تحلیل محتوای آن ها صورت گرفته و با مشاهدات میدانی از بازار و محلات تکمیل شده است. این رویکرد پژوهشی به دنبال پاسخ به این پرسش است که چگونه بازار تبریز به عنصری فراتر از یک فضای تجاری بدل شده و ساختار شهر را تعریف کرده است.

نتایج پژوهش بیانگر آن است که عوامل شکل دهنده و اثرگذار بر بازار تبریز و محلات پیرامونی آن در چهار بعد اصلی کالبدی، محتوایی، کارکردی و محیطی قابل بازشناسی هستند. ویژگی هایی چون رشد ارگانیک و تدریجی، توانایی ایجاد محورهای حرکتی اصلی و فرعی، شکل دهی به کانون ها و مراکز عمومی (مانند مساجد و کاروانسراها)، برخورداری از ورودی های متعدد که ارتباطی یکپارچه با بافت شهر برقرار می کنند، و ایفای نقش دوگانه «مقصد» (برای تجارت) و «مسیر» (برای عبور و مرور)، از جمله مولفه های بنیادینی هستند که نقش بی بدیل بازار را در ساخت و توسعه پایدار محلات تبریز تبیین می کنند و الگویی منحصر به فرد از شهرسازی ایرانی-اسلامی را به نمایش می گذارند.

کلیدواژه ها:

مکتب شهرسازی تبریز ، بازار ، محله ، سازمان فضایی.