تبیین ویژگی های اقلیمی کالبدی و عملکردی فضاهای نیمه باز در خانه های قاجاری اردبیل

امروزه با وجود آگاهی از ظرفیت های منحصر به فرد فضاهای نیمه باز در پاسخ گویی به نیازهای زیستی، روانی و اجتماعی، عدم توجه به شرایط اقلیمی در طراحی این فضاها باعث شده که در مناطق سرد کارایی لازم را نداشته باشند. در حالی که در معماری بومی پیشین ایران، با وجود نبود تجهیزات مکانیکی، آسایش حرارتی تنها از طریق راه کارهای معمارانه اقلیمی در فضای نیمه باز تامین می شده. بدین ترتیب فضاهای نیمه باز یکی از عناصر اصلی تشکیل دهنده بناهای مسکونی بوده و می توانسته نیازهای عملکردی ساکنان را تامین کند. با توجه به این خلا در معماری معاصر خانه های اقلیم سرد، پژوهش حاضر به شناسایی ویژگی های کالبدی و عملکردی فضاهای نیمه باز در خانه های بومی شهر اردبیل در دوره قاجار پرداخته تا از این طریق نقش اقلیم را در شکل گیری الگوی آن ها برای پاسخ گویی به شرایط اقلیم سرد مورد ارزیابی قرار دهد. اردبیل واقع در منطقه کوهستانی دارای زمستان های بسیار سرد و یخبندان های طولانی و تابستان های معتدل است. پرسش اصلی تحقیق این است که: شرایط اقلیمی باعث بروز چه ویژگی هایی در فضاهای نیمه باز بناهای مسکونی بومی در اقلیم سرد شده است؟ این پژوهش به صورت کیفی و بر پایه روش «تئوری داده بنیاد» انجام شده است. داده ها از طریق مطالعه موردی ۷ خانه تاریخی باقی مانده از دوره قاجار در شهر اردبیل جمع آوری شده اند. در فرآیند این پژوهش، ابتدا ویژگی های کالبدی نمونه ها توصیف و داده های اولیه استخراج شدند. سپس با ارتباط دهی بین مولفه های کالبدی و عملکردی فضاهای نیمه باز، مقولات اقلیمی به صورت طبقه بندی شده شکل گرفت و تحلیل ها و استخراج مفاهیم محوری و یکپارچه سازی مقولات انجام شد. در گام بعدی ویژگی های نمونه ها استخراج و تحلیل شده و پس از تطبیق با مطالعات اقلیمی، میزان پاسخ گویی آن ها به نیازهای اقلیمی، مورد تحلیل و ارزیابی قرار گرفت . در انتها نتیجه گیری نهایی از یافته ها و ارزیابی ها انجام شد. یافته ها ها نشان داد که در اقلیم سرد اردبیل، شرایط اقلیمی به صورت مستقیم بر شکل گیری ویژگی های کالبدی فضاهای نیمه باز تاثیر گذاشته است. ساختار کالبدی، جهت گیری، محصوریت، الگوی دسترسی و ابعاد این فضاها به گونه ای است که هم در جهت تآمین اهداف اقلیمی مناسبند و هم در تامین نیازهای عملکردی موثرند. ارزیابی کارایی آن ها نشان می دهد که تعدادی زیادی از نمونه ها با جهت گیری بهینه، به منظور دریافت تابش و ممانعت از نفوذ باد نامطلوب، عملکرد کاملی در زمستان دارند. همه نمونه ها در حد قابل قبولی در کاهش تبادل حرارتی موثرند. در کل پاسخ گویی فضاهای نیمه باز بررسی شده در سطح قابل قبول تا خوب بوده و اکثر این نمونه ها کارایی نسبتا خوبی در مطابقت با شرایط اقلیمی هم در تابستان و هم در زمستان دارند. بنابراین ویژگی های اغلب فضاهای نیمه باز در خانه های قاجاری اردبیل مطابق با شرایط اقلیم سرد بوده و کارایی مناسبی در پاسخ گویی به اهداف اقلیمی و نیازهای عملکردی دارند.

کلیدواژه ها:

فضای نیمه باز ، معماری اقلیمی ، اقلیم سرد ، معماری بومی ، اردبیل