حق دریافت نفقه زوجه در دوران عقد: تحلیلی بر مبنای فقه و قانون مدنی ایران

این پژوهش به بررسی یکی از چالش برانگیزترین مسائل حقوق خانواده در نظام حقوقی ایران یعنی وضعیت حقوقی نفقه زوجه در فاصله بین انعقاد عقد دائم و آغاز زندگی مشترک و تحلیل شرایط استحقاق یا عدم استحقاق زن در این دوره حساس می پردازد. نفقه در نظام حقوقی ایران، بر اساس ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی، شامل کلیه نیازهای متعارف زن از جمله مسکن، پوشاک، خوراک، هزینه های درمانی و بهداشتی است و با استناد به ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی، در عقد دائم را بر عهده شوهر قرار می گیرد. این حق مالی زن، ریشه در مفاهیم فقهی دارد که بر مسئولیت مالی مرد در قبال همسرش تاکید می کند. مفهوم تمکین نیز به عنوان یکی از ارکان اصلی این بحث مطرح می شود که شامل دو بعد: خاص (آمادگی برای رابطه زناشویی) و عام (پذیرش مدیریت شوهر) است. مسئله محوری این است که آیا صرف وقوع عقد دائم برای ایجاد حق نفقه کافی است یا آغاز زندگی مشترک و تمکین زن نیز از شروط تحقق این حق محسوب می شود؟ این پرسش به ویژه در مواردی اهمیت می یابد که یا شوهر از بردن زن به خانه خود امتناع می ورزد، یا زن به دلایل شخصی آغاز زندگی مشترک را به تاخیر می اندازد. از منظر فقهی، عقد دائم به خودی خود ایجادکننده حق نفقه است، هرچند برخی فقها آغاز زندگی مشترک را شرط می دانند. همچین رویه قضایی ایران نشان می دهد که اگر تاخیر در شروع زندگی از سوی مرد باشد، دادگاه ها معمولا زوج را به پرداخت نفقه محکوم می کنند و در صورت امتناع زن از شروع زندگی بدون دلیل موجه، حق نفقه ساقط می شود. این پژوهش که به روش کتابخانه ای انجام یافته، نشان می دهد که اگرچه از نظر حقوقی، عقد دائم، مبنای وجوب نفقه است، اما در رویه قضایی با در نظر گرفتن شرایط خاص هر پرونده و مفاهیمی مانند تمکین و نشوز متفاوت است. هدف نهایی، ایجاد تعادل بین حقوق زوجین و مصلحت خانواده با تکیه بر اصول اسلامی و قوانین مدنی ایران است. در نهایت تضمین حقوق زن بدون نادیده گرفتن مسئولیت های مرد، چالشی است که این مقاله با ارائه راهکارهای عرفی و قانونی به آن پاسخ می دهد. مقاله با تاکید بر اهمیت آگاهی زوجین از حقوق و تکالیف خود، راهکارهای عملی مانند تفسیر موسع از تمکین، تعیین حداکثر زمان معقول برای شروع زندگی (۶ ماه) و ایجاد صندوق حمایتی دولتی را پیشنهاد می دهد.

کلیدواژه ها:

نفقه ، زوجیت ، قانون