مقایسه عملکرد کمی و کیفی سه گونه کاکوتی Ziziphora. capitata L.، Z. tenuior L. و Z. clinopodioides Lam. موجود در استان اصفهان در شرایط زراعی

سابقه و هدف: کاکوتی (Ziziphora) از جنسهای دارویی خانواده نعناع می باشد. این جنس در دنیا ۱۸ گونه و در ایران سه گونه گیاه علفی یکساله به نامهای Z. capitata، Z. persica و Z tenuior و یک گونه چندساله تحت عنوان Z. clinopodioides دارد که به استثناء گونه Z. persica، بقیه گونه ها در رویشگاه های استان اصفهان رشد می کنند. اندام هوایی کاکوتی در زمان گلدهی بوی معطر داشته و از مواد موثره آن در داروسازی برای مداوای سرفه، دل درد، التهاب روده، عفونت رحم، دردهای قاعدگی، بیماری های قلبی- عروقی و رفع تهوع استفاده می شود. اسانس این جنس حاوی مواد ارزشمندی مانند پولگون و ۸،۱- سینئول است که میزان آن در گونه های مختلف تفاوت دارد. هدف از این تحقیق بررسی عملکرد کمی، میزان اسانس و نوع مواد متشکله گونه های موجود این جنس در استان اصفهان و امکان سنجی معرفی آنها به سیستم زراعی کشور بود.مواد و روشها: این تحقیق در سالهای زراعی ۱۴۰۰-۱۳۹۹ و ۱۴۰۱-۱۴۰۰، در ایستگاه تحقیقاتی شهید فزوه اصفهان انجام شد. گونه های مورد بررسی شامل گونه چندساله Z. clinopodioides و دو گونه یکساله Z. tenuior و Z. capitata بود. بذر گونه های یکساله در بهمن سال ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ و گونه چندساله در بهمن سال ۱۳۹۹ در محیط گلخانه و داخل سینی کشتهای حاوی پیت ماس کشت گردید و نشاهای حاصل در فروردین ماه سال بعد به زمین اصلی منتقل و در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار مستقر شد. اندازه گیری صفات کمی مانند ارتفاع و وزن برگ در مرحله گلدهی (گلدهی بالای ۷۰ درصد) انجام گردید. گیاهان موجود در یک مترمربع هر کرت برداشت و وزن خشک آنها تعیین و بقیه گیاهان هر کرت برای محاسبه عملکرد بذر و وزن هزار دانه نگهداری شدند. استخراج اسانس از سرشاخه هر گونه با استفاده از روش تقطیر با آب و دستگاه کلونجر انجام شد. شناسایی ترکیب های اسانس با دستگاه های گاز کروماتوگرافی (GC) و گاز کروماتوگرافی متصل به طیف سنج جرمی (GC/MS) بود.نتایج: سه گونه کاکوتی مورد مطالعه از نظر صفات اندازه گیری شده مانند ارتفاع، وزن خشک اندام هوایی و برگ، نسبت وزن خشک به تر اندام هوایی، وزن بذر بوته، وزن هزار دانه، عملکرد برگ و بذر و درصد و عملکرد اسانس تفاوت معنی داری داشتند. بیشترین ارتفاع گیاه (۳۸ سانتی متر)، عملکرد برگ (۳۸۰۰ کیلوگرم در هکتار) و عملکرد بذر (۹۵ کیلوگرم در هکتار) در گونه چندساله Z. clinopodioides و در سال دوم آزمایش مشاهده شد. درصد اسانس در سه گونه مورد مطالعه نیز از ۰.۵ تا ۱.۳۵ درصد متغیر بود. بیشترین درصد و عملکرد اسانس در گونه چندساله Z. clinopodioides و به ترتیب برابر ۱.۵۳ درصد و ۵۷ کیلوگرم در هکتار و سال دوم بدست آمد. گونه ها از نظر نوع و تعداد ترکیب اسانس متفاوت بودند. در گونه Z. clinopodioides در سال اول ۱۷ و در سال دوم ۲۰ ترکیب شناسایی شد که به ترتیب ۸۵.۶ و ۹۱.۹ درصد کل اسانس را تشکیل دادند. ترکیب غالب اسانس این گونه ۸،۱-سینئول بود که در سال اول و دوم به ترتیب ۴۴.۵ و ۳۱.۶ درصد به دست  آمد. کامفن (۳.۴ درصد)، سابینن (۴.۸ درصد)، آلفاترپینن (۳.۱ درصد) و لینالول (۳.۲ درصد) دیگر ترکیب های مهم اسانس بودند. در گونه Z. tenuior در سال اول و دوم به ترتیب ۱۴ و ۱۰ ترکیب به دست  آمد که ۸۵.۶ و ۹۷.۵ درصد اسانس را تشکیل دادند. ترکیب غالب اسانس آن در دو سال آزمایش پولگون بود که در سال اول ۶۴.۳ و در سال دوم ۸۹.۵ درصد به دست  آمد. پارامنتا-۳-ان-۸-ال و ۸،۱- سینئول در سال اول به ترتیب با ۷.۶ و ۴.۹ درصد پس از پولگون بیشترین ترکیب اسانس را تشکیل دادند. در گونه Z. capitata حضور ۹ و ۷ ترکیب در دو سال آزمایش مشاهده گردید که به ترتیب ۹۹.۴ و ۹۰.۵ درصد اسانس را شامل شد. ترکیب های غالب اسانس سال اول پیپریتون (۲۵.۳ درصد)، تیمول (۲۶.۳ درصد) و کارواکرول (۳۰.۱ درصد) و در سال دوم پیپریتون با ۴۲.۲ درصد بود. براساس نتایج به دست آمده، حداکثر عملکرد ترکیب ۸،۱-سینئول (۱۸.۹۶ درصد) متعلق به Z. clinopodioides بود.نتیجه گیری: از آنجا که در حال حاضر جنس کاکوتی در سیستم زراعی کشور هنوز جایگاه مشخصی ندارد و با توجه به عملکرد کمی و کیفی مناسب گونه Z. clinopodioides در مقایسه با دو گونه دیگر و وجود ترکیبات ارزشمند اسانس، میتوان آن را به عنوان انتخاب جدیدی برای کشت و توسعه در سیستم زراعی معرفی کرد.

کلیدواژه ها:

کاکوتی ، عملکرد اندام هوایی ، پولگون ، ۸ ، ۱-سینئول