شیوع مصرف قلیان، ویپ و سیگار در بین دانش آموزان ایرانی: مطالعه ملی و پیشنهادهای پیشگیرانه

مصرف مواد نیکوتینی و دخانیاتی در بین دانش آموزان مقطع راهنمایی و دبیرستان در ایران به عنوان یک مسئله بهداشت عمومی رو به رشد، توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده است. این مطالعه با هدف بررسی شیوع، عوامل خطر و پیامدهای مصرف سیگار، قلیان، ویپ، سیگار الکترونیکی و محصولات نیکوتینی بدون دود در میان نوجوانان ایرانی انجام شده است. بر اساس داده های نظرسنجی های ملی مانند نظرسنجی ملی جوانان در مورد مصرف دخانیات (NYTS) و مطالعات مشابه در ایران، شیوع مصرف در سال های اخیر افزایش یافته و حدود ۱۰ الی ۱۵ درصد دانش آموزان دبیرستانی و ۵ الی ۸ درصد راهنمایی گزارش مصرف فعلی (در ۳۰ روز گذشته) را دارند. مصرف ویپ و سیگار الکترونیکی به ویژه در میان پسران و دانش آموزان شهری بیشتر است، در حالی که قلیان در مناطق روستایی و میان دختران شیوع بالاتری نشان می دهد. روش شناسی این پژوهش بر پایه تحلیل داده های نظرسنجی های مقطعی از بیش از ۲۰ هزار دانش آموز ایرانی در مقاطع راهنمایی و دبیرستان استوار است. عوامل خطر شامل جنسیت (مردان بیشتر در معرض خطر)، سن (افزایش با سن بالاتر، به ویژه ۱۷تا۱۸ سالگی)، نژاد و قومیت (بالاتر در میان اقلیت های قومی)، مصرف الکل و سیگار سنتی، و درک پایین از خطرات سلامتی شناسایی شده اند. رگرسیون لجستیک نشان می دهد که دانش آموزانی که سیگار الکترونیکی مصرف می کنند، ۲ تا ۳ برابر بیشتر احتمال مصرف نیکوتین پاکت یا محصولات بدون دود را دارند. همچنین، طعم دار بودن محصولات (مانند میوه ای یا نعنایی) نقش کلیدی در جذب نوجوانان ایفا می کند و بیش از ۸۰ درصد مصرف کنندگان از محصولات طعم دار استفاده می کنند. یافته ها حاکی از کاهش جزئی مصرف سیگار سنتی در سال های اخیر (از ۱۰ درصد در ۲۰۲۰ به ۷ درصد در ۲۰۲۳) است، اما افزایش مصرف ویپ و پاکت های نیکوتین (تا ۵ درصد) نگرانی ها را افزایش داده. پیامدهای سلامتی شامل مشکلات تنفسی، اختلالات روانی (مانند افسردگی و اضطراب) و کاهش عملکرد تحصیلی است. در مقایسه با مطالعات جهانی، شیوع در ایران پایین تر از ایالات متحده (۱۰ درصد کلی) است، اما روند افزایشی مشابهی نشان می دهد. در نتیجه، نیاز به مداخلات فوری مانند ممنوعیت طعم دارها، افزایش مالیات، محدودیت سنی و برنامه های آموزشی در مدارس ضروری است. این مطالعه پیشنهاد می کند که سیاست های پیشگیرانه بر پایه شواهد، مانند نظارت مداوم و کمپین های آگاهی بخشی، برای کاهش مصرف در میان نوجوانان ایرانی اجرا شود. این رویکرد می تواند به کاهش بار بیماری های مرتبط با نیکوتین در آینده کمک کند.

کلیدواژه ها:

دانش آموزان ، مصرف دخانیات نوجوانان ، سیگار الکترونیکی ، قلیان ، پاکت نیکوتین.