تحلیل اندیشه ایرانی از مفهوم نمادین اژدها بر اساس داده های باستان شناسی دوره ایلخانی و تیموری

تصویر نمادین اژدها در آثار هنری ایران تا دوره ایلخانیان (۶۵۷–۷۳۵ ه.ق) مشابه آنچه در هنر چین بود، وجود نداشت؛ ولی در اندیشه ایرانی از دوران باستان، این موجود افسانه ای به صورت مار بزرگ تصور می شد. با شکل گیری ایلخانیان و تحت تاثیر هنر و تفکر چینی، این موجود افسانه ای به شکل چینی، به عنوان نماد خیر و خوشبختی، موضوعی مورد توجه در آثار هنری ایران می گردد. در دوره ملوک الطوایفی (۷۳۵–۷۷۷ ه.ق) و تیموری (۷۷۷–۹۱۲ ه.ق) با کاسته شدن قدرت مغولان و افزایش نقش ایرانیان در حکومت، اژدها به صورت نماد اهریمنی با توجه به تفکر ایرانی در آثار هنری قلمروی غربی تیموری ظاهر می شود. در آثار هنری قلمروی شرقی تیموری، اژدها تحت تاثیر اندیشه ی چینی و ایرانی، گاهی نماد قدرت و خوشبختی و گاهی دارای مفهوم اهریمنی است. در این پژوهش، با کار میدانی و مطالعات کتابخانه ای، نقش های متفاوت اژدها در آثار هنری ایران از دوره ی ایلخانی، ملوک الطوایفی و تیموری جمع آوری گردیده و با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد تطبیقی مورد مطالعه قرار گرفته است. نگارنده در این مقاله، به کمک داده های باستان شناسی موجود در موزه ها و کتابخانه ها، مفهوم نمادین اژدها در اندیشه ی ایرانی را در دوره های ایلخانی، ملوک الطوایفی و تیموری بررسی کرده است. شکل ها، نگاره ها و نقش های متفاوت اژدها در آثار باستان شناسی و مینیاتورهای ایلخانیان و تیموریان، بیانگر تفاوت های فکری در ارتباط با مفهوم نمادین اژدها در ایران از آغاز دوره ایلخانی تا اواخر دوره ی تیموری بوده است.

کلیدواژه ها:

اژدها ، ایلخانان ، اهریمن ، مینیاتور ، تیموری ، مفهوم نمادین.