گونه شناسی معماری مساجد قاجاری زنجان: تلفیق الگوهای فضایی اسلامی با راهکارهای بوم سازگار اقلیم سرد

پژوهش حاضر در چارچوب گونه شناسی قاجاری، هنر فضایی اسلامی و تلفیق بوم سازگار به واکاوی مساجد تاریخی زنجان می پردازد و نشان می دهد چگونه این مساجد با استفاده از اصول معماری اسلامی و ترکیب راهکارهای بوم سازگار توانسته اند تعادلی معنادار میان الزامات اقلیمی سرد و ارزش های معنوی ایجاد کنند. مسئله اصلی، شناسایی مولفه های کالبدی - فضایی موثر بر سازگاری این مساجد با اقلیم سرد و نحوه بروز و هدایت نقش فرهنگ اسلامی در این فرایند است. روش تحقیق توصیفی - تحلیلی با رویکرد تطبیقی است؛ داده ها با برداشت های میدانی، خوانش اسناد و تحلیل کالبدی چهارده مسجد قاجاری شاخص زنجان گردآوری و مقایسه شده اند. یافته ها نشان می دهد مجموعه ای از راهکارها - از جمله سازمان دهی درون گرا و سلسله مراتب فضایی، جهت گیری هوشمندانه و محدودسازی بازشوها، طراحی شبستان های زمستانی/تابستانی، هشتی و رواق به منزله حریم و حائل حرارتی، کاهش ارتفاع سقف ها و به کارگیری مصالح بومی پرجرم مانند آجر، سنگ، خشت و چوب - موثرترین پاسخ ها برای کاهش اتلاف انرژی و ارتقای آسایش حرارتی بوده اند. در عین حال، ویژگی های قاجاری مانند ساده سازی فرم و مردمی سازی فضا (کاهش وابستگی به گنبد/مناره های بزرگ و تقویت کارکردهای آموزشی - اجتماعی) با اصول قدسی و رفتاری معماری اسلامی هم نشین شده است. نتیجه آن که هم افزایی میان هنر فضایی اسلامی، راهبردهای بوم سازگار اقلیم سرد و ویژگی های دوره قاجار، الگوی پایدار و هویت مندی را در مساجد زنجان پدید آورده که ضمن پاسخ به نیازهای محیطی، هویت دینی - اجتماعی را تقویت می کند و می تواند به عنوان چارچوبی راهبردی برای طراحی بناهای مذهبی در اقلیم های مشابه به کار رود.اهداف پژوهش شناسایی مولفه های کالبدی و فضایی موثر در سازگاری مساجد زنجان با اقلیم سرد و کوهستانی.بررسی نقش ارزش ها و آموزه های فرهنگ اسلامی در سازمان فضایی و طراحی معماری این مساجد.سوالات پژوهش مهم ترین ویژگی های معماری موثر در سازگاری مساجد زنجان با اقلیم سرد کدام اند؟ چگونه الگوهای فضایی اسلامی در مساجد قاجاری زنجان، زمینه ساز راهکارهای هوشمندانه اقلیمی شده اند؟

کلیدواژه ها:

معماری قاجاری ، الگوهای فضایی اسلامی ، بوم سازگاری ، گونه شناسی معماری ، مساجد زنجان