مطالعه خشکسالی با شاخص VCI در محدوده دشت سبزوار با استفاده از داده های سنجش از دور

خشکسالی کشاورزی از مهم ترین مخاطرات محیطی در نواحی خشک و نیمه خشک است و پایش پیوسته آن برای مدیریت ریسک و برنامه ریزی منابع ضروری است. هدف این پژوهش، بررسی تغییرات زمانی و مکانی خشکسالی در محدوده دشت سبزوار با استفاده از شاخص وضعیت پوشش گیاهی (VCI) مبتنی بر داده های سنجش از دور در بازه ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۲ است. در این راستا، سری زمانی شاخص پوشش گیاهی از تصاویر ماهواره ای استخراج و پس از کنترل کیفیت و تجمیع زمانی، شاخص VCI تولید شد. سپس نقشه های VCI به هفت طبقه شدت (کلاس های ۱ تا ۷) طبقه بندی و مساحت هر طبقه در مقیاس ماهانه و سالانه محاسبه گردید. تحلیل نتایج با تکیه بر تجمیع های آماری (میانگین های ماهانه کل دوره، مجموع های سالانه و میانگین ماهانه هر سال)، نمودارهای بازتوزیع سالانه (ستون های انباشته و سری های زمانی طبقه به طبقه) و نیز ارزیابی مکانی با هم نمایی لایه ها روی تصویر ماهواره ای انجام شد. نتایج نشان داد در مقیاس کل دوره، بخش غالب مساحت در طبقات شدت متوسط متمرکز است و طبقات بسیار شدید سهم کوچک تری دارند. همچنین مجموع سالانه مساحت تقریبا ثابت است و تغییرات بین سالی عمدتا ناشی از جابه جایی سهم بین طبقات شدت بوده است. سال های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ به عنوان یک دوره شاخص، افزایش هم زمان طبقات شدید (۵ تا ۷) و کاهش طبقات خفیف تر (۱ و ۲) را نشان دادند و پس از آن در سال های پایانی، الگو به سمت حالت متعادل تر بازگشت. در مقیاس ماهانه، یک کمینه پاییزی نزدیک ماه ۱۰ در اغلب طبقات مشاهده شد و در ماه ۱۱ افزایش نسبی مقادیر رخ داد. از نظر مکانی، تمرکز شدت های بالاتر عمدتا در نیمه شرقی و جنوب شرقی دشت مشاهده شد، در حالی که نواحی مرتفع تر در غرب و شمال غرب شدت های پایین تری را تجربه کردند. این یافته ها نشان می دهد شاخص VCI قادر است تغییرات زمانی–مکانی خشکسالی کشاورزی را در مقیاس دشت به صورت قابل اتکا آشکار کند و می تواند مبنایی برای شناسایی پهنه های حساس و هدف گذاری اقدامات سازگاری و مدیریت خشکسالی باشد.

کلیدواژه ها:

خشکسالی کشاورزی ، شاخص وضعیت پوشش گیاهی (VCI) ، سنجش از دور ، MODIS ، دشت سبزوار ، تحلیل زمانی- مکانی ، طبقه بندی شدت خشکسالی