تحلیل تطبیقی رویکردهای مدیریت ریسک در پروژه های زیرساختی سدسازی و متروسازی با بهره گیری از روش شناسی ترکیبی

پروژه های زیرساختی عظیم المقیاس، به ویژه سدسازی و متروسازی، علی رغم نقش حیاتی در توسعه پایدار، همواره با عدم قطعیت های پیچیده ای مواجه اند که مدیریت ناکارآمد آن ها غالبا منجر به انحرافات زمانی و هزینه ای بیش از ۵۰ درصد می شود. با وجود مطالعات متعدد در هر یک از این حوزه ها، فقدان پژوهشی که به صورت تطبیقی و سیستماتیک تفاوت های ماهوی مدیریت ریسک را در دو بستر متفاوت «محیط طبیعی» (سدسازی) و «محیط متراکم شهری» (متروسازی) بررسی کند، احساس می شد. هدف این پژوهش، پر کردن این خلا از طریق شناسایی الگوی ریسک و سنجش سطح بلوغ سازمانی جهت ارائه یک چارچوب اقتضایی است.این تحقیق با رویکرد آمیخته (Mixed-Methods) و طرح اکتشافی متوالی انجام پذیرفت. در فاز کیفی، داده های حاصل از مصاحبه های عمیق با ۳۰ خبره صنعت و تحلیل دلفی، منجر به شناسایی مولفه های ریسک اختصاصی شد. در فاز کمی، پرسشنامه های تخصصی توسط ۱۸۶ کارشناس تکمیل گردید و داده ها با استفاده از فرآیند شبکه تحلیلی (ANP) برای وزن دهی ریسک ها با در نظر گرفتن وابستگی های متقابل و مدل بلوغ (RMMS) تحلیل شدند.یافته های پژوهش نشان داد که اولویت های ریسک در این دو حوزه تفاوت بنیادین دارند؛ در پروژه های سدسازی، ریسک های «ژئوتکنیکی و هیدرولوژیکی» با ماهیت «احتمال کم و پیامد فاجعه بار» در صدر قرار دارند، درحالی که در متروسازی، چالش های «تداخل با تاسیسات زیرزمینی» و «ایمنی حفاری» با ماهیت «تکرار بالا و اثرات عملیاتی» اولویت دارند. نتایج ارزیابی بلوغ سازمانی حاکی از آن بود که پیمانکاران متروسازی به دلیل محیط رقابتی تر، در شاخص های «فرآیندی» امتیاز بالاتری کسب کردند، اما هر دو حوزه در «مدیریت دانش» و «فرهنگ ریسک» ضعف جدی دارند. نتیجه گیری نهایی پژوهش ضمن رد رویکرد یکسان نگری، اثبات می کند که مدیریت ریسک در سدسازی نیازمند پارادایم «پیش گیرانه» (Preventive) با تمرکز بر پایداری بلندمدت است، در حالی که پروژه های مترو نیازمند رویکرد «انطباقی» (Adaptive) جهت پاسخ سریع به پویایی های محیط شهری هستند.

کلیدواژه ها:

مدیریت ریسک پروژه ، تحلیل تطبیقی ، پروژه های زیرساختی ، سدسازی ، متروسازی ، روش شناسی ترکیبی (Mixed-Methods) ، فرآیند شبکه تحلیلی (ANP) ، مدل بلوغ مدیریت ریسک (RMMS