کاروانسراهای قومس در امتداد راه ابریشم: ریخت شناسی تاریخی-تطبیقی

راه تاریخی ابریشم طی مسیر خود، از شرق دور تا مدیترانه، پهنه های حکمرانی متعددی را می پیموده که بخش وسیعی از حوزه میانی آن منطبق بر ایران امروزین است. این مسیر در طول دوره های مختلف تاریخی توسعه یافته یا دچار افول می شود؛ همچنین مسیرهای آن جابه جا گردیده و اسامی دیگری چون شاهراه خراسان بدان اطلاق گشته است. ایالت تاریخی قومس، منطبق بر استان کنونی سمنان، از گذشته وابستگی تنگاتنگی به عبور کاروان های تجاری-زیارتی داشته است؛ به نحوی که شهرها و سکونتگاه های شاخص کنونی عمدتا متاثر از راه شکل گرفته اند. در میان ابنیه وابسته به راه، کاروانسراهای بیابانی از جمله مهم ترین مصداق ها هستند که از کهن ترین نمونه ها در دوران پیش از اسلام و اوایل اسلامی تا آخرین گونه های سبکی در دوران قاجاریه در پهنه منطقه ای قومس پراکنده اند. فرم کالبدی این ابنیه باوجود مشابهت، متنوع است و می توان یک سیر تغییر تاریخی را در فرم پلان و کیفیت سازه و تزیینات آنها شناسایی کرد. این تحقیق می کوشد در قالب ریخت شناسی تاریخی-تطبیقی به سیر این تحولات بپردازد؛ برخی مدارک مورداستفاده در آن از منابع تاریخی و پژوهشی گردآوری شده و اطلاعات متعددی نیز از بررسی های میدانی و تحلیل های تطبیقی نگارندگان حاصل شده است. روش این پژوهش توصیفی-تحلیلی است و نتیجه پژوهش نشان می دهد کاروانسراهای قومس، از قرون میانه هجری تا دوران قاجاریه، تحولات متعددی را در پلان و تزیینات پذیرا گردیده اند، ضمن آنکه تغییر در مسیر راه سبب شده در یک مقطع تاریخی منطقه ای رونق گرفته و کاروانسرایی فاخر شکل گیرد و یا بالعکس کاروانسراهایی متروک گردند.

کلیدواژه ها:

کاروانسرا ، قومس ، سمنان ، راه ابریشم ، ریخت شناسی تاریخی-تطبیقی.