شناسایی و تعیین نقش عوامل انسانی و محیطی در تخریب حوزه آبخیز (مطالعه موردی: حوزه آبخیز سد ایلام)

چکیده مبسوط مقدمه: تخریب حوزه های آبخیز یکی از معضلات کلیدی محیط زیست است که اثرات ناگواری بر منابع آبی، معیشت جوامع محلی، و پایداری اکوسیستم ها دارد. این تاثیرات مخرب شامل کاهش کیفیت و کمیت منابع آبی، فرسایش خاک، افت تولیدات کشاورزی و در نهایت برهم خوردن تعادل زیستی و اکولوژیکی منطقه است. حوزه آبخیز سد ایلام نیز به دلیل عواملی چون تغییرات کاربری زمین، افزایش بهره برداری از منابع طبیعی، و فعالیت های انسانی ناپایدار از این اثرات مستثنی نبوده و در سال های اخیر با مشکلات فراوانی مواجه شده است. این مقاله با هدف شناسایی و تعیین نقش عوامل انسانی و محیطی در تخریب حوزه آبخیز سد ایلام انجام گرفته است. مواد و روش ها:  در ابتدا منابع علمی متعددی مورد بررسی قرار گرفت تا شناخت دقیق تری از عوامل تخریب حوزه آبخیز سد ایلام حاصل شود. همچنین جلسات متعددی با کارشناسان محلی و ساکنان منطقه برگزار گردید. بررسی مطالعات و گزارش های کارشناسی پیشین و همچنین پژوهش ها و بازدیدهای میدانی نیز از دیگر مراحل شناسایی عوامل تخریب به شمار می روند. این بررسی ها منجر به شناسایی دو گروه کلی از عوامل، شامل عوامل محیطی و عوامل انسانی تخریب در حوزه آبخیز سد ایلام شد. در بخش عوامل محیطی، چهار زیر معیار مهم شامل تغییر اقلیم، فیزیوگرافی، زمین شناسی (جنس سنگ) و زمین ساخت و تکتونیک، و در مجموع ۱۲ شاخص به عنوان عوامل محیطی شناسایی شدند. در بخش عوامل انسانی نیز چهار زیرمعیار رشد جمعیت و مهاجرپذیری بالا، توسعه راه ها و سکونتگاه ها، دامداری و دامپروری و کشاورزی با در نظر گرفتن ۲۵ شاخص مرتبط بررسی شدند. این شاخص ها شامل اثرات فعالیت های کشاورزی، تخریب های ناشی از توسعه زیرساخت ها و تغییرات کاربری اراضی به دلیل رشد جمعیت بود. برای وزن دهی و اولویت بندی این عوامل از روش فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) و نرم افزار Expert Choice استفاده شد. در این راستا، قضاوت های کارشناسی از طریق پرسشنامه با جامعه آماری ۱۰ نفر از خبرگان و اساتید دانشگاه جمع آوری گردید تا وزن هر یک از عوامل و شاخص ها به صورت دقیق تعیین شود. نتایج و بحث: بررسی و تحلیل زیرمعیارها و شاخص های مرتبط با معیار محیطی نشان داد که زیرمعیار تغییر اقلیم، با وزن ۵۵۰/۰، مهم ترین عامل تاثیرگذار بر تخریب حوزه آبخیز سد ایلام است. در این میان، شاخص خشکسالی با وزن ۷۰۸/۰ به عنوان مهم ترین شاخص این زیرمعیار شناخته شد. خشکسالی به دلیل کاهش بارش و تاثیر مستقیم بر منابع آب، به عنوان عاملی مهم در کاهش سلامت محیطی منطقه نقش دارد. همچنین، در بخش فیزیوگرافی، شاخص شیب زیاد منطقه با وزن ۷۲۳/۰ به عنوان عامل اصلی شناخته شد؛ چراکه شیب زیاد، پتانسیل فرسایش خاک و سرعت رواناب را افزایش می دهد. در زیرمعیار زمین شناسی نیز، سازندهای حساس به فرسایش با وزن ۷۰۸/۰ اهمیت بالایی دارند؛ وجود چنین سازندهایی فرسایش خاک را تسریع و آسیب پذیری زمین را بیشتر می کند. در زیرمعیار زمین ساخت و تکتونیک نیز، تراکم درز و شکاف با وزن ۷۳۱/۰ به عنوان شاخص مهم شناسایی شد که می تواند منجر به کاهش پایداری زمین و تشدید تخریب در نواحی مختلف حوزه آبخیز شود. نتایج تحلیل معیار انسانی نیز بیانگر آن است که زیرمعیار کشاورزی با وزن ۵۶۶/۰ به عنوان مهم ترین عامل در بین عوامل انسانی شناخته شده است. در این بخش، تخریب منابع طبیعی و همچنین  تغییر کاربری اراضی طبیعی با وزن ۳۳۷/۰ بیشترین تاثیر را در زیرمعیار رشد جمعیت و مهاجرپذیری بالا داشته اند. روند افزایشی مناطق مسکونی با وزن ۶۵۱/۰ در زیرمعیار توسعه راه ها و سکونتگاه ها به عنوان شاخصی کلیدی محسوب می شود. مصرف نهاده ها در دامداری و دام پروری با وزن ۴۱۶/۰ و برداشت بی رویه آب در کشاورزی با وزن ۳۹۵/۰ نیز به عنوان شاخص های مهم در تخریب منابع طبیعی و کاهش سلامت محیطی حوزه آبخیز معرفی شده اند. نتیجه گیری: این مطالعه نشان داد که تغییر اقلیم و فعالیت های کشاورزی به ترتیب مهم ترین عوامل محیطی و انسانی تخریب حوزه آبخیز سد ایلام بودند. این نتایج نشان دهنده اهمیت توجه به مدیریت بهتر منابع طبیعی و اتخاذ راهکارهای پایدار برای کاهش تاثیرات منفی این عوامل است. پیشنهاد می شود برنامه های مدیریتی جامع تری برای کاهش اثرات تغییرات اقلیمی و بهبود روش های کشاورزی و دیگر زیرمعیارها اعمال شود تا از تخریب بیشتر حوزه آبخیز سد ایلام جلوگیری شود. این تحقیق می تواند به عنوان راهنمایی برای سیاست گذاران و مدیران در راستای بهبود مدیریت و حفاظت از حوزه آبخیز سد ایلام مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

تحلیل سلسله مراتبی ، تخریب ، عوامل انسانی ، عوامل محیطی ، مدیریت آبخیز