ارزیابی زیستایی حوزه آبخیز شازند استان مرکزی با استفاده از برخی معیارهای هیدرواقلیمی

چکیده مبسوط مقدمه: بهره برداری بیش از حد از منابع طبیعی در ادامه رفتار نسنجیده جوامع بشری در راستای تامین نیازهای ضروری جمعیت به یکی از مشکلات جدی کشورها تبدیل شده و سلامت و پایداری حوزه های آبخیز را تهدید می­کند. انسان ها در هر نقطه از جهان نیاز دارند که اقدام های مدیریتی در راستای کاهش خطرها با هدف ساختن جوامع تاب آور در برابر رویدادها و بلایای طبیعی را انجام دهند. لذا کمی سازی دقیق روند تغییرات بوم شناختی و شاخص های مهم و تاثیرگذار برای مدیریت آبخیز از نظر تاب آوری و پایداری بوم شناختی ضروری است. در همین راستا، زیستایی (Viability) به مفهوم قابلیت سامانه آبخیز در برگشت به آستانه تاب آوری (Resilience) یکی از موضوعات مهم در ارزیابی توان بازیابی سلامت و پایداری است. از این رو برای تحلیل و ارزیابی آن میبایست شبکهای از روابط متعدد بین متغیرهای مختلف مدنظر قرار گیرد. بااین حال تاکنون پژوهشی در رابطه با ارزیابی زیستایی آبخیز گزارش نشده است.  مواد و روش ها: بر همین اساس مطالعه پیشگام حاضر با هدف ارزیابی زیستایی مبتنی بر ویژگی‎های هیدرواقلیمی حوزه آبخیز شازند انجام شد. برای ارزیابی زیستایی هیدرواقلیمی، در ابتدا متغیرهای هیدرواقلیمی اولیه محاسبه شدند. سپس تجزیه وتحلیل های آماری متغیرهای هیدرواقلیمی انجام و برخی متغیرها حذف و برای متغیر های باقی مانده، آستانه های تاب آوری و رهاسازی تعیین شد. سپس اولویت بندی شاخص زیستایی با لحاظ شرایط فعلی، آستانه های تاب آوری و رهاسازی متغیر های مطالعاتی به دست آمد. درنهایت درجه زیستایی با محاسبه میانگین هندسی متغیرهای هیدرواقلیمی مشخص شد.  نتایج و بحث: با توجه به نتایج مدل سازی و پهنه بندی انجام شده، شاخص زیستایی هیدرواقلیمی آبخیز شازند ۵۸/۰ و در وضعیت متوسط ارزیابی شد. قابل ذکر است اولویت بندی زیرآبخیزها با استفاده از روش زیستایی کاملا متفاوت با روش های معمول برآوردی است. در این راستا بررسی شرایط فعلی با توجه به پویایی متغیرها به تنهایی نتایج قابل قبولی را ارائه نمی دهد و بررسی تغییرپذیری متغیرها در حالت تاب آور و رهاسازی و مقایسه فاصله آن ها با شرایط فعلی آبخیزها حائز اهمیت است. به طورمثال به جای انجام اقدامات مدیریتی در زیرآبخیز ۷ با اولویت بالا در حالت شرایط فعلی، توجه به زیرآبخیز ۲۱ با اولویت های زیستایی اقلیمی، هیدرولوژی و هیدرواقلیمی به ترتیب ۱، ۴ و ۱ ضروری است. از دیگر آبخیزهای دارای اولویت بالا می توان به زیرآبخیزهای ۹، ۲۰، ۲۴، ۱۶، ۱، ۱۱ و ۱۵ اشاره کرد. زیرآبخیزهای مذکور و به خصوص ۹، ۲۰، ۱۱ در شرایط فعلی در شرایط وضعیتی خوبی قرار دارند ولی ازلحاظ زیستایی بسیار پایین (تغییرپذیری بالا) هستند. همچنین زیرآبخیزهای ۲۲، ۵، ۴ جزو زیرآبخیزهایی با زیستایی بالا (تغییرپذیری پایین) می باشند. با ارزیابی زیستایی هیدرواقلیمی و توجه به زیرآبخیزهای اولویت دار می توان شرایط هیدرواقلیمی را به صورت چشم گیری در مقایسه با سایر زیرآبخیزها تغییر داد و حالت تثبیت زیرآبخیزها را بهبود بخشید. برای ایجاد حالت تثبیت در زیرآبخیزها توجه به متغیرهایی با تغییر پذیری بالاتر نسبت به متغیرهای دیگر کمک کننده خواهد بود. ازجمله متغیرهای موثر با توجه به نتایج این پژوهش می توان به دبی مشخصه نرمال و میزان فرسایش اشاره کرد. یکی از دلایل اصلی این تغییرپذیری را می‎توان به گسترش صنایع مختلف در منطقه و تاثیرات آن بر رژیم هیدرولوژی نسبت داد. زیرا اثرات این تغییرپذیری در زیرآبخیزهای ۳، ۶ و ۷ واقع در مراکز صنعتی بیشتر مشهود است. نتیجه گیری: با توجه به نتایج این پژوهش با مشخص شدن آستانه های تاب آوری و رهاسازی متغیرها و مقایسه آن با شرایط فعلی می توان وضعیت زیرآبخیزهای بحرانی را به آستانه تاب آوری نزدیک و از رهاسازی سامانه جلوگیری کرد. همچنین به سبب پیچیدگی سامانه آبخیز و دخالت عوامل متعدد در عملکرد آن، ارزیابی جامع زیستایی آبخیز با لحاظ تمامی متغیرهای دخیل می تواند در مدیریت جامع حوزه آبخیز بسیار موثر باشد. به طورکلی استفاده از رویکرد های نوین در آبخیز می تواند با شناخت بهتر منابع و محیط، مدیریت جامع حوزه آبخیز را بهبود بخشد.

کلیدواژه ها:

آستانه تاب آوری ، آستانه رهاسازی ، پایداری بوم& rlm ، سازگان ، کشسانی آبخیز ، مدیریت جامع آبخیز