تبیین الگوی فرصت‎ محور فرآیند کارآفرینی روستایی (مورد مطالعه: شهرستان های غرب استان گلستان)

مقدمه و هدف: کارآفرینی روستایی به عنوان یکی از مولفه های اساسی توسعه پایدار، نقش مهمی در ایجاد اشتغال، کاهش فقر، افزایش درآمد و جلوگیری از مهاجرت روستاییان دارد. با این‎حال، در بسیاری از مناطق روستایی کشور، از جمله استان گلستان، ظرفیت های بالقوه کارآفرینی به‎دلیل نبود مدل های جامع و بومی برای شناسایی و بهره برداری از فرصت ها، هنوز به طور کامل بالفعل نشده اند. پژوهش حاضر با هدف طراحی الگوی فرصت محور فرآیند کارآفرینی روستایی در شهرستان های غربی استان گلستان انجام شد. در این تحقیق، با تاکید بر نقش هوشیاری کارآفرینانه، سرمایه انسانی، روحیه کارآفرینی، حمایت محیطی و مهارت های شبکه سازی، تلاش شده است تا سازوکارهای موثر بر تشخیص و بهره برداری از فرصت های کارآفرینانه در بستر روستایی تبیین گردد. استان گلستان، به ویژه شهرستان های غربی آن، به‎ دلیل منابع طبیعی غنی، تنوع اقلیمی و نیروی کار جوان، ظرفیت بالایی برای توسعه کارآفرینی دارد. با این‎حال، نبود مدل های مناسب برای شناسایی و بهره برداری از فرصت ها، یکی از موانع جدی در مسیر توسعه به‎ شمار می رود. بر اساس مطالعات صورت گرفته، نواحی روستایی شهرستان های گمیشان، بندرترکمن و بندرگز در پایین ترین سطح توسعه یافتگی استان گلستان قرار دارند و همچنین کم ترین سرانه اراضی کشاورزی را به‎خود اختصاص داده اند. این شرایط نه تنها بیانگر محدودیت های جدی در منابع تولیدی این مناطق هستند، بلکه ضرورت شناسایی ظرفیت های پنهان و بهره برداری هدفمند از آن ها را در قالب سیاست های کارآفرینی روستایی دوچندان می سازند. از این رو، مدل فرصت محور فرآیند کارآفرینی روستایی با تمرکز بر شناسایی و بهره برداری از فرصت های محلی، می تواند چارچوبی مفهومی برای درک بهتر این فرایند فراهم کند. این الگو بر استفاده از منابع بومی و توسعه پایدار تاکید دارد. شهرستان های غربی گلستان با تنوع اقتصادی و اجتماعی، زمینه ای مناسب را برای بررسی این مدل فراهم کرده اند. مقاله حاضر با هدف تبیین این الگو، به بررسی عوامل موثر بر شناسایی فرصت ها، نحوه بهره برداری از آن ها و نقش نهادهای محلی در تسهیل این فرایند می پردازد. نتایج این پژوهش می تواند راهگشای سیاست گذاران در توسعه کارآفرینی و بهبود شرایط مناطق روستایی باشند. مواد و روش ها: تحقیق حاضر باتوجه به این‎ که به‎دنبال ارائه الگوی مناسب از کارآفرینی فرصت‎محور روستایی است از لحاظ هدف، کاربردی، از لحاظ میزان کنترل متغیرها، غیرآزمایشی و از لحاظ جمع‎آوری اطلاعات در دسته پژوهش‎های پیمایشی با دیدمان کلی از نوع کمی قرار می‎گیرد. در این پژوهش، جامعه آماری شامل کارآفرینان روستایی (صاحبان صنایع و کسب‎وکارهای روستایی) غرب استان گلستان بود که مطابق با آمار سازمان جهاد کشاورزی استان گلستان در سال ۱۴۰۳ تعداد آنها ۲۵۰ نفر یا کسب‎و‎کار بود. نمونه­ای ۱۴۴ نفره با استفاده از جدول کرجسی و مورگان حجم تعیین شد و به‎روش نمونه‎گیری تصادفی با انتصاب متناسب برحسب شهرستان‎های غرب استان گلستان داده‎های لازم جمع‎آوری گردیدند. ابزار اصلی تحقیق پرسشنامه محقق‎ساخته بود که روایی شکلی آن توسط پنل خبرگان دانشگاهی، و روایی همگرا و واگرای آن با شاخص میانگین واریانس استخراج شده (AVE) تایید شدند. پایایی مقیاس‎های تحقیق با محاسبه پایایی ترکیبی (CR) و ضریب آلفای کرونباخ در سطح مطلوب برآورد شد. یافته ها: نتایج تحلیل داده ها با استفاده از مدل یابی معادلات ساختاری(PLS-SEM) ، روابط معنادار و جهت داری را میان متغیرهای تحقیق نشان دادند. به طور مشخص، هوشیاری کارآفرینانه بیشترین تاثیر را بر تشخیص فرصت های کارآفرینی در میان کارآفرینان روستایی شهرستان های غربی استان گلستان داشت. این متغیر به عنوان حلقه واسط بین سرمایه انسانی، روحیه کارآفرینی و مهارت های شبکه سازی عمل کرده، نقش کلیدی در فرآیند شکل گیری افکار نوآورانه ایفا می کند. بر اساس ضرایب مسیر و شاخص های برازش مدل، حدود ۴۱/۷ درصد از تغییرات متغیر تشخیص فرصت توسط سه عامل هوشیاری کارآفرینانه، سرمایه انسانی و شبکه های اجتماعی توضیح داده می شود. همچنین، روحیه کارآفرینی و مهارت های شبکه سازی به طور غیرمستقیم و از طریق تاثیر بر هوشیاری کارآفرینانه بر تشخیص فرصت تاثیرگذارند. از سوی دیگر، نتایج مدل نشان دادند که متغیر حمایت محیطی (از جمله حمایت های قانونی، مالی و آموزشی) اثر معناداری بر فرآیند کارآفرینی نداشت. این نتیجه بیانگر ضعف ساختارهای نهادی و نبود سازوکارهای حمایتی کارآمد در مناطق روستایی استان گلستان است. نتیجه‎ گیری: روحیه کارآفرینی و مهارت های ارتباطی و شبکه سازی به ‎عنوان مولفه های اصلی هوشیاری کارآفرینانه، به طور مستقیم و غیر مستقیم بر شناسایی فرصت ها تاثیرگذار بوده اند. این نتایج بیانگر آن هستند که تقویت ویژگی های فردی، مانند اعتماد به نفس، جست وجوی فعالانه اطلاعات و بهره گیری از دانش بومی و تجربیات محلی، می تواند به بهبود تشخیص فرصت های کارآفرینی در مناطق روستایی کمک کند. با این‎حال، نقش حمایت های محیطی در این تحقیق معنادار نبود، که احتمالا نشان دهنده ضعف ساختارهای حمایتی موجود یا ناکافی بودن اقدامات نهادهای مرتبط در این زمینه است. این موضوع نیازمند بررسی های بیشتر در تحقیقات آینده است تا دلایل این عدم تاثیر مشخص و راهکارهای مناسب برای بهبود آن ارائه شوند. با توجه به نتایج، پیشنهاد می شود که سیاست گذاران و برنامه ریزان حوزه کارآفرینی روستایی، برنامه هایی را برای تقویت هوشیاری کارآفرینانه و سرمایه انسانی در مناطق روستایی طراحی کنند. این برنامه ها می توانند شامل آموزش های مهارت محور، توسعه شبکه های ارتباطی و تشویق روحیه کارآفرینی در بین ساکنان روستایی باشند. همچنین، ایجاد بسترهای مناسب برای حمایت های محیطی، مانند تسهیل دسترسی به منابع مالی، فناوری و اطلاعات، می تواند به بهبود فرآیند تشخیص فرصت ها و در نهایت توسعه کارآفرینی روستایی کمک کند. در نهایت، انجام تحقیقات بیشتر با تمرکز بر نقش حمایت های محیطی و سایر عوامل موثر بر کارآفرینی روستایی، می تواند به تکمیل و غنی سازی یافته های این حوزه منجر شود.

کلیدواژه ها:

Entrepreneurship development ، Entrepreneurial awareness ، Entrepreneurial spirit ، Opportunity recognition ، تشخیص فرصت ، توسعه کارآفرینی ، روحیه کارآفرینی ، هوشیاری کارآفرینانه