عوامل موثر بر توانمندسازی فرهنگی- اجتماعی زنان روستایی در حوزه تولید و فرآوری گیاهان دارویی

مقدمه و هدف: با توجه به ظرفیت های چشمگیر بخش کشاورزی ایران، به ویژه در زمینه کشت گیاهان دارویی، توانمندسازی زنان روستایی در این حوزه می تواند به عنوان راهکاری موثر برای بهبود وضعیت فرهنگی- اجتماعی آنان در نظر گرفته شود. بااین حال، مطالعات اندکی به طور خاص به بررسی این موضوع پرداخته اند. این مطالعه با هدف بررسی عوامل موثر بر توانمندسازی فرهنگی- اجتماعی زنان روستایی در عرصه تولید و فرآوری گیاهان دارویی در استان چهارمحال و بختیاری به عنوان یکی از قطب های مهم تولید گیاهان دارویی انجام شده است. مواد و روش ها: روش کلی مورد استفاده در این پژوهش توصیفی- پیمایشی است. جامعه آماری پژوهش مشتمل بر زنان روستایی استان چهارمحال و بختیاری بود. بر اساس جدول بارتلت و با در نظر گرفتن خطای یک درصد، تعداد ۲۰۹ نفر به عنوان حجم نمونه انتخاب شدند. برای توزیع پرسشنامه ها از روش نمونه گیری طبقه ای با انتساب متناسب استفاده شد. ابزار اصلی جمع آوری داده ها، پرسشنامه محقق­ساخته با ۲۷ گویه بود که روایی (صوری) آن توسط برخی اساتید دانشگاه و همچنین صاحب نظران موضوعی از موسسات پژوهشی و سازمان های اجرایی تایید شد. پایایی ابزار مورداستفاده با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ بررسی شد. گویه های اصلی پرسشنامه در قالب طیف لیکرت پنج سطحی (بسیار کم = ۱، کم = ۲، متوسط = ۳، زیاد = ۴ و بسیار زیاد = ۵) طراحی شدند. متغیرهای مستقل مورداستفاده در این پژوهش شامل مشارکت، توسعه زیرساختی، حمایت های دولتی، حمایت های محلی، آموزش و فعالیت اقتصادی بودند. علاوه بر این، متغیرهای سن، تحصیلات، شغل و مالکیت اراضی به عنوان سایر متغیرهای مستقل در مدل اضافه شدند. توانمندسازی فرهنگی- اجتماعی به عنوان متغیر وابسته تحقیق در قالب ۶ گویه سنجیده شد. میانگین نمرات کل هر پاسخگو در گویه های مربوط به هر متغیر، معیار تشکیل آن متغیر قرار گرفت. در نهایت به منظور تحلیل داده ها، مدل پژوهش با استفاده از نرم افزار SPSS و روش رگرسیون لجستیک ترتیبی مورد برازش قرار گرفت. یافته ها: نتایج بررسی ویژگی های جمعیت ­شناختی پاسخگویان نشان دادند که اکثر پاسخگویان (۴۰/۲ درصد) از نظر سن بین ۲۰ تا ۳۰ سال و از نظر شغل خانه دار بودند (۴۲/۱ درصد). نتایج حاصل از بررسی وضعیت تحصیلی جامعه هدف نشان دادند که اکثر پاسخگویان (۳۵/۳ درصد) از تحصیلات دیپلم برخوردار بودند. همچنین، به ‎لحاظ مالکیت اراضی، ۴۹/۸ درصد دارای ۳ تا ۴ هکتار زمین زراعی بودند. یافته های این پژوهش نشان دادند که تنها ۱۳/۶ درصد این افراد از توانمندی بالای فرهنگی- اجتماعی برخوردار بودند که در این راستا، عوامل موثر بر توانمندی با توجه به ادبیات پیشین استخراج و مورد آزمون قرار گرفتند. مدل رگرسیون لجستیکی بر مبنای آماره کای اسکوئر محاسباتی (۱۸۴/۷۶۷) در سطح خطای ۱ درصد، انتخاب و مورد برازش قرار گرفت. یافته های این پژوهش نشان دادند که متغیر مشارکت با ضریب رگرسیونی ۱/۰۶ و در سطح خطای ۵ درصد، رابطه مثبت و معنی دار با توانمندی فرهنگی- اجتماعی زنان روستایی در حوزه گیاهان دارویی داشت. مقدار نسبت برتری برآورد شده برای این متغیر (برابر ۲/۸۹)نشان می دهد که با افزایش یک واحد در میزان مشارکت، شانس قرار گرفتن زنان در طبقه توانمندی بالاتر، حدود ۲/۹ مرتبه افزایش می یابد. نتایج حاکی از وجود رابطه مثبت و معنی دار بین متغیر آموزش با متغیر توانمندی فرهنگی- اجتماعی زنان روستایی (ضریب رگرسیونی۰/۶۹۸ در سطح خطای ۱ درصد) بودند. نسبت برتری مربوط به این رابطه نشان می دهد که افزایش یک واحد در میزان آموزش زنان، ۲ برابر شانس قرارگیری آنان در طبقه توانمندی بالاتر را در مقایسه با توانمندی پایین تر افزایش می دهد. متغیر حمایت دولتی با ضریب رگرسیونی ۰/۹۹۹ در سطح خطای ۱ درصد، اثر معنی داری بر متغیر توانمندی فرهنگی- اجتماعی زنان روستایی داشته است. نسبت برتری متناظر با این رابطه نشان داد که با افزایش یک واحد در مقدار حمایت دولتی، شانس واقع شدن زنان در طبقه بالاتری از توانمندی فرهنگی- اجتماعی حدود ۲/۷ مرتبه افزایش یافت. متغیر حمایت محلی نیز با ضریب رگرسیونی ۰/۴۶۹ در سطح خطای ۵ درصد، اثر معنی دار و مثبتی بر متغیر توانمندی فرهنگی- اجتماعی زنان روستایی داشت. نسبت برتری متعلق به این رابطه حاکی از این بود که یک واحد افزایش در میزان حمایت محلی، شانس واقع شدن زنان در طبقه بالاتری از توانمندی را بالغ بر ۱/۶ مرتبه (۶۰ درصد) افزایش داد. سایر متغیرهای تحقیق اثر معنی داری بر توانمندی فرهنگی- اجتماعی زنان روستایی در حوزه گیاهان دارویی نداشتند. نتیجه گیری: توانمندسازی زنان روستایی به عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه پایدار، نقشی کلیدی در پیشرفت جوامع روستایی ایفا می کند. نتایج این پژوهش نشان دادند که از میان زنان روستایی فعال در حوزه گیاهان دارویی، تنها ۱۳/۶ درصد از توانمندی فرهنگی-اجتماعی بالایی برخوردار بودند. تحلیل رگرسیون لجستیک ترتیبی نشان می­دهد که متغیرهای مشارکت، آموزش، حمایت دولتی و حمایت محلی به طور مثبت و معنادار بر افزایش سطح توانمندی فرهنگی- اجتماعی زنان تاثیرگذار هستند. به ویژه مشارکت در فعالیت های جمعی مرتبط با کشت، فرآوری و بازاریابی گیاهان دارویی نقش تعیین کننده ای در ارتقای جایگاه فرهنگی-اجتماعی زنان داشته است. همچنین، زنانی که در دوره های آموزشی مرتبط با گیاهان دارویی شرکت کرده اند یا تحت حمایت نهادهای محلی و دولتی بوده اند، به مراتب از سطح بالاتری از توانمندی برخوردار بوده اند. این یافته ها تاکید می کنند که زنجیره گیاهان دارویی می تواند بستر مناسبی برای ارتقای توانمندسازی زنان روستایی در ابعاد اجتماعی و فرهنگی باشد. در این راستا، پیشنهاد می شود که با ایجاد تعاونی های زنان روستایی در حوزه گیاهان دارویی، بستر مناسبی برای تقویت مشارکت زنان و توانمندی آنها در ابعاد فرهنگی- اجتماعی در استان چهارمحال و بختیاری فراهم گردد. علاوه بر این، برنامه های آموزشی هدفمند برای افزایش آگاهی زنان روستایی در زمینه های مختلف تولید و فرآوری گیاهان دارویی موردتوجه قرار گیرند تا بر مبنای آن، توانمندی زنان روستایی ارتقا یابد. همچنین، ضروری است که دولت و سازمان های غیردولتی علاوه بر همکاری موثر، تسهیلات کم بهره، یارانه و خدمات بیمه ای به زنان روستایی فعال در زنجیره گیاهان دارویی، مشروط به شرکت در برنامه های آموزشی و فعالیت های گروهی اختصاص دهند. برنامه های توانمندسازی باید به طور مستمر پایش و ارزیابی شوند تا اثربخشی آن ها سنجیده شود و در صورت نیاز، اصلاحات لازم انجام شود.

کلیدواژه ها:

Rural women’s empowerment ، Medicinal plants ، Governmental support ، Local support ، Sociocultural aspects ، Women's education ، Rural development ، توانمند سازی ، توسعه روستایی ، زنان روستایی ، گیاهان دارویی