عدالت محوری در برنامه ریزی شهرهای آینده: مرور مطالعات و چارچوب پیشنهادی برای توسعه شهر خودپالاینده تهران

روند فزاینده شهرنشینی و تغییرات اقلیمی، چالش های پیچیده ای همچون آلودگی منابع آب و افزایش رواناب های سطحی ناشی از سطوح غیرقابل نفوذ را به همراه داشته است. این پدیده ها با برهم زدن چرخه هیدرولوژیکی و تضعیف خدمات اکولوژیکی، تاب آوری زیست محیطی شهرها را کاهش می دهند. در پاسخ به این بحران، رویکرد شهر اسفنجی با هدف کنترل سیلاب، ارتقای کیفیت آب و تقویت پایداری شهری مطرح شده است. با این حال، محدودیت این مدل در تمرکز صرف بر مدیریت فیزیکی آب، زمینه ساز ظهور مفهوم پیشرفته تری با عنوان شهر خودپالاینده شده است؛ شهری که با ادغام سامانه های هوا، آب و خاک، ظرفیت تصفیه طبیعی و خودترمیمی محیط را از طریق فناوری های نوین افزایش می دهد. پژوهش حاضر با رویکرد مروری نظام مند و با تحلیل ۳۶ مقاله علمی منتشرشده بین سال های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ و روش تلفیقی به تبیین چارچوب مفهومی عدالت محور برای طراحی زیرساخت های سبز و هوشمند شهر خودپالاینده تهران می پردازد. نتایج بررسی ها نشان می دهد که بسیاری از پروژه های شهر اسفنجی در کشورهای توسعه یافته، اگرچه به بهبود عملکرد زیست محیطی منجر شده اند، اما در عمل باعث تشدید نابرابری های اجتماعی و فضایی گردیده اند. بر این اساس، شکاف پژوهشی اصلی در ادبیات جهانی، فقدان الگوهای بومی و عدالت محور برای تلفیق فناوری های هوشمند با زیرساخت های سبز در شهرهای در حال توسعه است. در نهایت، این مطالعه ضمن معرفی مولفه های کلیدی عدالت محیطی و اجتماعی در برنامه ریزی شهری، چارچوبی مفهومی برای حرکت تهران به سوی شهر خودپالاینده ای پایدار و برابر ارائه می دهد. امید است یافته های این پژوهش بتواند مبنای سیاست گذاری، طراحی و تحقیقات آینده در راستای تحقق عدالت و پایداری هوشمند شهری را فراهم سازد.

کلیدواژه ها:

شهر اسفنجی ، عدالت اجتماعی ، شهر خودپالاینده ، زیرساخت سبز ، فناوری های دیجیتالی ، شهر تهران