کارایی زیست محیطی و زیان اقتصادی تولید پیاز دشت تبریز

سابقه و هدف: تولید غذا در راستای تامین نیازهای جمعیت رو به رشد جهان و کاهش آلودگی ها و اثرات مخرب زیست-محیطی در تولیدات کشاورزی، چالش اصلی کشورهای در حال توسعه منجمله ایران می باشد. بنابراین در دنیای کنونی مهم ترین وظیفه بخش کشاورزی تولید و تامین امنیت غذایی جوامع بشری دنیا، مبتنی بر تولید پایدار فرآورده ها با افزایش کارایی و بهره وری، استفاده از منابع طبیعی و به حداقل رساندن فشار بر محیط زیست می باشد. در این راستا افزایش تولید محصول پیاز نیز با بهره گیری از نهاده های مختلف از جمله کودها و سموم شیمیایی صورت می گیرد که این امر بر کارایی مزارع اثر می گذارد. نظر به اهمیت موضوع، هدف مطالعه حاضر اندازه گیری کارایی زیست محیطی و زیان اقتصادی تولید پیاز دشت تبریز می باشد. ضمن این که شناخت عامل های ارتقاء دهنده میزان کارایی نیز در جهت اقتصادی کردن فرآیند تولید و کمک به حفظ منابع طبیعی و محیط زیست مفید و موثر خواهد بود.مواد و روش ها: در مطالعه حاضر جهت محاسبه میزان کارایی از رهیافت تابع مرزی تصادفی ترانسلوگ و جهت تشخیص فرم تابعی مناسب برای برآوردتابع و محاسبه میزان کارایی از آماره نسبت درست نمایی استفاده به عمل آمد. همچنین برای شناخت عوامل تاثیرگذار برکارایی زیست محیطی از مدل رگرسیون توبیت بهره گرفته شد. در ادامه با توجه به میزان کارایی زیست محیطی به دست آمده زیان اقتصادی مصرف نهاده های زیانبار نظیر سموم و کودهای شیمیایی نیز محاسبه گردید. داده ها و اطلاعات مورد نیاز جهت محاسبه میزان کارایی و نیل به هدف پژوهش از طریق مصاحبه حضوری و تکمیل پرسشنامه از ۱۴۰ کشاورز پیازکار دشت تبریز در سال زراعی ۰۲-۱۴۰۱ جمع آوری شد.نتایج و بحث: نتایج آزمون نسبت درستنمایی نشان داد که فرم تابعی ترانسلوگ برای محاسبه میزان کارایی مناسب می باشد. با توجه به نتایج، عوامل بذر، نیروی کار و کود حیوانی به عنوان نهاده های معمولی (نرمال) و سم و کود شیمیایی به عنوان نهاده های مضر (زیانبار) بر میزان تولید پیاز تاثیر معنی داری دارند. میانگین کارایی زیست محیطی مزارع پیاز در منطقه موردمطالعه ۵۱ درصد به دست آمد بدین ترتیب زمیه مستعد و مناسبی برای کاهش مصرف نهاده های زیانبار کود و سموم شیمیایی و لذا افزایش مقدار کارایی زیست محیطی در منطقه وجود دارد. برابر نتایج ۶۰ درصد مزارع دارای کارایی زیست محیطی کمتر از ۴۰ درصد بوده لذا ضرورت تعیین میزان زیان اقتصادی ناشی از وجود عدم کارایی آشکار می گردد. برابر یافته های تحقیق، تولید ناکارآمد هر هکتار پیاز در دشت تبریز در مجموع ۵/۱۷ میلیون ریال زیان زیست محیطی به منطقه وارد می کند. بر اساس نتایج تخمین مدل توبیت، عواملی نظیر سن کشاورز، مقدار زمین، تعداد قطعات کشت پیاز و عضویت در تعاونی از متغیرهای معنی دار و موثر بر میزان عدم کارایی زیست محیطی واحدهای تولیدی تشخیص داده شدند.نتیجه گیری: با توجه به نتایج مقادیر کارایی زیست محیطی، امکان کاهش مصرف نهاده های زیانبار و افزایش تولید در منطقه وجود دارد. از همین رو توصیه می شود کاهش بکارگیری نهاده های شیمیایی و ترویج روش های جایگزین مبارزه شیمیایی پیشنهاد می گردد. همچنین نظر به تاثیر مثبت سطح زیرکشت بر مقدار کارایی ، اهمیت و ضرورت تولید پیاز در مزارع بزرگتر نمایان می شود.. ضمن اینکه ارتباط بیشتر با کشاورزان مسن و باتجربه تر، کشت محصول در قطعات محدود ولی بزرگ تر و همچنین بهره گیری اصولی و بهینه از امکانات تولید نهایتا می تواند به افزایش کارایی و نیز تولید محصول سالم منجر گردد.

کلیدواژه ها:

دشت تبریز ، رهیافت مرزی تصادفی ، کارایی زیست محیطی ، مدل توبیت ، نهاده زیانبار