گرسنگی در آینه فرهنگ آذربایجان: بازنمایی جامعه شناختی آج و آجلیق در ضرب المثل های آذربایجانی

ضرب المثل ها، بازنمایی عصاره ی تجربه زیسته در یک بافت اجتماعی و فرهنگی هستند. این پژوهش با هدف درک جامعه شناختی مفاهیم «آج» (گرسنه) و «آجلیق» (گرسنگی) در ضرب المثل های آذربایجانی، به بررسی بازنمایی های فرهنگی و اجتماعی این مفاهیم در بستر زبان و فولکلور آذربایجان می پردازد. این مطالعه با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی استقرایی بر روی سه متن آذربایجانی مرتبط با موضوع و با بهره گیری از نظریه های جامعه شناسی فرهنگی و ادبی نظیر نظریه های گلدمن، هال، بوردیو، مرتن و همچنین دیدگاه های مرتبط با گرسنگی و طرد اجتماعی و بخصوص نظریه سلسله مراتب نیازهای مازلو انجام شده است.بدین صورت که ابتدا ضرب المثل های مرتبط با آج و آجلیق از منابع استخراج شد و پس از پایش های لفظی و معنایی ۴۵ ضرب المثل برای مطالعه انتخاب شدند. ضرب المثل ها بر اساس محتوایشان به واسطه کدگذاری های مکرر مقوله بندی شدند و با نظریه های ذکر شده مورد تحلیل لفظی و تفسیر معنایی قرار گرفتند و از طریق نظریه ها بازنمایی شدند. تجزیه و تحلیل داده ها از طریق کدگذاری های مکرر منجر به شناسایی هشت مقوله اصلی و نوزده زیرمقوله شد. این مقوله ها عبارتند از: «آجلیق، آیینه ی آشفتگی روان» که شامل ریسک پذیری افراطی، دغدغه خوردن، خطرناک بودن و جایگزینی وهم با واقعیت است؛ «آجلیق، زندان انفرادی» که به انزوا، مشمول نابرابری ساختاری و سلطه پذیری اشاره دارد؛ «آجلیق، تازیانه ی جان» که شامل بی خوابی و ضعف بدن است؛ «استقلال فردی» که بر ارزش کرامت انسانی تاکید دارد؛ «آجلیق، دافعه شرع و اخلاق» که به زوال اخلاقی و دینداری اشاره می کند؛ «آجلیق، حلقه ی زنجیر فقر» که استمرار فقر و همبستگی با آن را نشان می دهد؛ «آجلیق، آبشخور نابخردی» که به فقدان آینده نگری، کمبود منابع و کار نکردن اشاره دارد؛ و در نهایت «گذرگاه رهایی یا مرگ» که شامل مرگ و تلاش برای رهایی است. تمام مقولات با استفاده از نظریه های جامعه شناختی متناسب تفسیر و تحلیل شدند. این پژوهش نشان می دهد که دلایل آجلیق در ضرب المثل های آذربایجانی شامل فقدان آینده نگری، کمبود منابع و کار نکردن است که منجر به پیامدهای ذهنی-شناختی (ریسک پذیری افراطی، دغدغه خوردن، خطرناک بودن، جایگزینی وهم با واقعیت و انزوا)، اجتماعی (مشمول نابرابری ساختاری و سلطه پذیری)، معنوی (زوال اخلاقی و زوال دینداری) و جسمانی (بی خوابی و ضعف عمومی بدن) می شود. در بررسی الگوهای زبانی و معنایی مرتبط با آج و آجلیق، مشخص شد که این مفاهیم اغلب با اسامی حیوانات گرگ (قورد) و سگ (کوپک)، مرغ(تویوق)،شیر(آسلان)، خر(ائششک)، اسب(آت) و خرس(آیی) به کار می روند که هر کدام دارای معانی نمادین خاصی در فرهنگ آذربایجان هستند. همچنین به دوگانه های متضاد آجلیق-توخلوق(گرسنگی- سیری) توجه شد. نتایج این پژوهش نشان می دهد که ضرب المثل های آذربایجانی بازتابی از دیالکتیک بین متن اجتماعی و تجربه زیسته یک جمع هستند و بازنمایی جامعه شناختی آن ها می تواند در سیاست گذاری های فرهنگی و اجتماعی منطقه ای موثر باشد. به عبارت دیگر، ضرب المثل های آذربایجانی نه تنها دانش های زیسته را منتقل می کنند، بلکه به عنوان اسنادی فرهنگی، دیدگاه ها و ارزش های جامعه را در مورد گرسنگی و فقر بازتاب می دهند و می توانند در درک بهتر این مسائل و ارائه راهکارهای مناسب برای مقابله با آن ها مفید باشند.

کلیدواژه ها:

ضرب المثل ، آذربایجان ، آج ، آجلیق ، بازنمایی جامعه شناختی ، گرسنگی