سبک شناسی شناختی استعاره های مفهومی اجتماعی در برگزیده داستان های «النظرات» منفلوطی

بیان مسئله و هدف: سبک­شناسی شناختی رویکردی نوین در قلمرو مطالعات سبک­شناسی است که در دهه نخست قرن بیست و یکم و بلافاصله پس از پیدایش نظریه های زبان­شناسی شناختی و تحت تاثیر جدی این مکتب پدیدار شد. این رویکرد با تکیه بر نظریه های زبان شناسی شناختی به بررسی نحوه بازنمایی مفاهیم، تجربه ها و ساختارهای ذهنی در زبان ادبی می پردازد. برخلاف سبک شناسی سنتی، که بیشتر بر ویژگی های زبانی و بلاغی تمرکز دارد، سبک شناسی شناختی به دنبال کشف ساز و کارهای ذهنی و شناختی ای است که نویسنده و خواننده در فرایند تولید و دریافت متن به کار می گیرند. یکی از مهم ترین این سازوکارها استعاره مفهومی است. در نظریه استعاره مفهومی، که لیکاف و جانسون مطرح کرده اند، استعاره نه صرفا آرایه ای ادبی و زینتی، بلکه ساز و کاری بنیادی برای اندیشیدن و فهم جهان به شمار می آید. بر این اساس، ذهن انسان مفاهیم انتزاعی را از طریق مفاهیم عینی و ملموس درک می کند و زبان به منزله ابزاری برای بازنمایی این فرایند ذهنی عمل می کند. از جمله ادیبان معاصر، که دیدگاه­ها و جهان­بینی خود را با کاربست استعاره­های شناختی به مخاطب نمایانده است، مصطفی لطفی منفلوطی است. کتاب النظرات او، با بهره گیری از شبکه ای غنی از استعاره های مفهومی، تصویری روشن از نگاه نویسنده به مسائل اجتماعی، اخلاقی و ارائه می دهد. بررسی سبک شناسانه این اثر در چهارچوب رویکرد شناختی نشان می دهد که چگونه منفلوطی، از طریق زبان استعاری و بازنمایی های ذهنی، تجربه های فردی و دغدغه های اجتماعی خود را ساختارمند به خواننده منتقل می کند و او را در درک و باز آفرینی این جهان بینی شریک می سازد. ازاین رو، هدف این پژوهش شناسایی و تحلیل مهم ترین ویژگی های سبکی استعاره های مفهومی منفلوطی در گزیده داستان­های النظرات از جمله «الکاس الاولی»، «الی الدیر»، «عبره الدهر»، «غرفه الاحزان»، «البائسات»، «التوبه»، «علی سریر الموت» و «قتیله الجوع» و تبیین نقش آنها در بازنمایی دیدگاه های اجتماعی نویسنده است. بررسی این مسئله که منفلوطی در کاربست حوزه های مبدا برای حوزه های مقصد، در استعاره های مفهومی اجتماعی این اثر، بیشتر از کدام دامنه های مبدا بهره برده، از جمله اهداف این پژوهش است.روش­ شناسی: شیوه گردآوری اطلاعات در این پژوهش کتابخانه ای است و روش تحقیق به صورت توصیفی تحلیلی و با رویکرد سبک شناسی شناختی انجام شده است. داده های گردآوری شده با استفاده از روش تحلیل محتوا طبقه بندی و پردازش شده است. در گام نخست، مبانی نظری سبک شناسی شناختی و دیدگاه های صاحب نظران این حوزه تبیین شد. سپس، مصادیق مرتبط با استعاره های مفهومی اجتماعی از داستان های کوتاه کتاب النظرات منفلوطی استخراج گردید. در مرحله پایانی، داده ها بر اساس حوزه های مبدا و مقصد تجزیه و تحلیل شد تا، ضمن روشن شدن دامنه­های مبدا و گستره­های مقصد و تنوع استعاره های اجتماعی، نقش آنها در بازنمایی دیدگاه های اجتماعی نویسنده بیان و ویژگی های سبکی نثر او شناسایی شود.بحث و تحلیل: منفلوطی در داستان های منتخب النظرات با سبک ویژه و منحصربه فرد خویش توانسته است مفاهیم پیچیده و انتزاعی اجتماعی را در قالب پدیده هایی عینی و محسوس بازنمایی کند؛ پدیده هایی که بر تجربه ادراکی و زیسته مخاطب استوار است، از همین رو، درک و دریافت آنها را آسان و ملموس ساخته است. او این مهم را از طریق نظامی گسترده و متنوع از استعاره های شناختی ساختاری، هستی شناختی و جهتی تحقق بخشیده است. در این میان، استعاره های ساختاری از بسامد بالاتری برخوردارند، زیرا این نوع استعاره ها قابل تجزیه به نگاشت­های متعددی است که امکان بازنمایی روابط و ساختارهای اجتماعی را در قالبی روشن تر و قابل فهم­تر فراهم می کند. آنچه در تحلیل های شناختی به روشنی دیده می شود، توانایی منفلوطی در مفهوم سازی چندبعدی است؛ به این معنا که او هر حوزه مقصد مفهومی مانند ازدواج، فساد، عشق و میگساری را نه به یک مبدا، بلکه به چندین حوزه مبدا متنوع پیوند می دهد. این رویکرد لایه های تازه ای از معنا می آفریند و امکان می دهد تا یک پدیده اجتماعی از زوایای گوناگون تبیین شود. برای نمونه، ازدواج در نگاه او تنها پیمانی انسانی نیست، بلکه عرصه­ای است که در قالب تجارت، آزمایش، نبرد و مبارزه تصور می­شود. فساد اخلاقی نیز نه صرفا یک انحراف رفتاری، بلکه با مفاهیمی استعاری همچون سرقت و تجارت بازنمایی می شود. عشق، در سیمای راهی پرخطر، همچون سمی کشنده یا نوشیدنی ای تلخ جلوه می کند. موضوع می گساری نیز به مثابه فریفتگی، قتل، پوشش عقل و عامل نابینایی تصور می شود. این تنوع در پیوند حوزه های مبدا و مقصد تنها ابزاری برای زیباتر شدن زبان نیست، بلکه به سبک منفلوطی بعدی تاثیرگذار و عاطفی می بخشد و او را قادر می سازد تا با بیانی تکان دهنده به سراغ مشکلات اجتماعی زمانه اش برود. در حقیقت، خواننده نه تنها در سطح عقلانی پیام او را دریافت می کند، بلکه در سطح عاطفی و حسی نیز با متن درگیر می شود. در این میان، تنیدگی استعاره های هستی شناختی و جهتی نقشی کلیدی در غنای مفهوم­سازی­های او دارد، زیرا این استعاره ها مفاهیم انتزاعی را با عناصر بنیادین تجربه انسانی همچون فضا، جهت، مسیر، شیء و ماده پیوند می دهد و درک و لمس مفاهیم دشوار را برای مخاطب عمیق تر می سازد.دستاوردها: سبک منفلوطی در النظرات جلوه ای خاص از به کارگیری استعاره های شناختی اجتماعی را نشان می دهد. او با تاکیدهای بلاغی همچون اسلوب قصر، کاربست اسم اشاره و جملات موصولی، همچنین، با بهره گیری از زبانی احساسی و خطابی، معنا را برجسته تر و اثرگذارتر ساخته است. از برجسته ترین ویژگی­های سبکی او تقابل های دوگانه، توازن موسیقایی و لحن هشداردهنده است که متن را هم از نظر عاطفی و هم از نظر معنایی غنی کرده است. بدین سان، منفلوطی توانسته است با به کار گیری استعاره­های مفهومی متنوع، مفاهیم انتزاعی اجتماعی را به شیوه ای ملموس و چندلایه بازنمایی کند و اثری بیافریند که نه تنها انتقال دهنده معنا، بلکه برانگیزاننده احساسات و اندیشه های خواننده است.

کلیدواژه ها:

سبک شناسی شناختی ، استعاره مفهومی ، مصطفی لطفی منفلوطی ، النظرات