تحلیل گفتمان ادبی آیات معاد سوره دخان با تاکید بر بافت متن و بافت موقعیت

بیان مسئله و هدف: تحلیل گفتمان یکی از رویکردهای نوین در حوزه زبان شناسی و نقد ادبی معاصر به شمار می آید که در زبان فارسی تحت عناوینی چون سخن کاوی یا تحلیل کلام شناخته می شود. این رویکرد به عناصر لغوی جمله به عنوان اساسی ترین ابزار تشریح مضامین متن اکتفا نمی کند، بلکه عوامل فرامتنی از جمله بافت موقعیت را مدنظر قرار می دهد. در تحلیل گفتمان ادبی، ساختارهای متن در پیوند با بافت موقعیت آن تحلیل می شود و تحلیل و بررسی آنها خارج از این بافت امکان پذیر نیست. تحلیل گفتمان ادبی در آیات قرآن با کشف ارتباط بین ابزارهای ادبی و بافت موقعیت به تجزیه و تحلیل سوره ها می پردازد و هماهنگی و انسجام بافت متن و موقعیت را در انتقال پیام به مخاطب تبیین می­کند. این رویکرد به درک بهتر لایه های پنهان معنایی و نیل به فهمی عمیق تر از مراد گوینده کمک شایانی می کند. از جمله مفاهیم نزدیک به مفهوم بافت موقعیت نزد دانشمندان اسلامی مفاهیم سیاق، قرینه و مقتضای حال است؛ در علوم قرآنی و تفسیری، این بافت با عنوان سیاق مقامی یا بیرونی و قرائن متصل غیر لفظی شناخته می شود که شامل فضای نزول آیات، ویژگی های متکلم و مخاطب است. اوج فصاحت قرآن کریم، که به دلیل جنبه های اعجاز متعددش همواره موردتوجه اندیشمندان و مفسران بوده، تناسب سخن با موقعیت کلام و به کار گیری هماهنگ همه ابزارهای زبانی در جهت انتقال دقیق مقاصد الهی است، اما بسیاری از اندیشمندان فقط به برخی جنبه های ساختارهای متنی قرآن مانند بلاغت سنتی پرداخته اند و ارتباط نظام مند میان ساختارهای زبانی و بافت موقعیت آیات را به طور جامع و روشمند بررسی نکرده اند. میان سوره های قرآن، سوره دخان از ویژگی های سوره های مکی برخوردار است و در بستر اوضاع خاص اجتماعی، سیاسی و فرهنگی سال های نهم و دهم بعثت نازل شده است؛ به دلیل این موقعیت خاص، از بافت متنی ویژه ای در آیات معاد بهره می برد. این ویژگی در جهت تقویت تاثیر پیام و انتقال آن به مخاطب به کار رفته است.روش ­شناسی: پژوهش حاضر با اتخاذ روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر گردآوری داده ها به شیوه اسنادی و کتابخانه ای به واکاوی آیات معاد سوره دخان از منظر نظریه تحلیل گفتمان ادبی پرداخته است. این تحقیق با بهره گیری از رویکرد اندیشمندان اسلامی در حوزه مولفه های بافت موقعیت در قرآن در صدد تجزیه و تحلیل بافت موقعیت و بافت متن آیات معاد سوره دخان و کشف ارتباط بین آن دو بوده تا هماهنگی و انسجام بافت متن و موقعیت در انتقال پیام به مخاطب را تبیین کند.بحث و تحلیل: سوره دخان در دوره دعوت آشکار پیامبر و در فضایی نازل گردید که مشرکان مکه با اعراض از معارف وحیانی اسلام رویکردی معاندانه پیش گرفته بودند. آنان نه تنها خود از پذیرش قرآن سرباز می زدند، بلکه، با بهره مندی از شیوه های مختلف، مانع رسیدن پیام الهی به توده های مردم می شدند. گزاره های تاریخی از سال های پایانی بعثت پیامبر حاکی از اوج گستاخی، استهزاء و بی احترامی مشرکان به ساحت پیامبر (صلی الله علیه وآله) است. ویژگی بارز این دوره مخالفت با آموزه های وحیانی، تردید در منشا وحیانی قرآن و انکار صریح معاد است. در چنین بافت موقعیتی، محتوای آیات معاد با صراحت به زندگی پس از مرگ، اصالت حیات اخروی و جاودانگی انسان می پردازد و صحنه های قیامت را ترسیم می کند. در تحلیل بافت ساختاری متن، مطابق الگوی سه سطحی آوایی، نحوی و دلالی هماهنگی و انسجام بین بافت متن و بافت موقعیت مشاهده می گردد. در سطح آوایی، موسیقی ناشی از فواصل آیات، صفات حروف، تکرار حروف و کلمات در آیات، در جهت جلب توجه مخاطب و تحریک عاطفی او به کار گرفته می شود. در سطح نحوی، کاربرد گسترده اسلوب تاکید و جملات خبری و انشایی متناسب با بافت موقعیت در خدمت تثبیت مفاهیم مدنظر گوینده چون اثبات بعث و قیامت، توبیخ مخالفان و رد ادعاها و تردید و انکارشان است. این ویژگی های نحوی بازتاب مستقیمی از موقعیت مخاطبانی است که باورمند به معاد نبوده و در مقام انکار آن برمی آمدند. قرآن در سطح دلالی با بهره گیری از تصویرپردازی از طریق تشبیه، مجاز و تضاد، عذاب ها و نعمات اخروی را به گونه ای عینی و تاثیرگذار مجسم می سازد که مخاطب را کاملا در آن فضا قرار داده و، با کمترین الفاظ، حداکثر معنا را انتقال می دهد.دستاوردها: یافته های پژوهش نشان می دهد که انکار معاد و مخالفت مشرکان مکه با پیامبر به عنوان بافت موقعیت نقش تعیین کننده ای در شکل گیری گفتمان الهی این سوره داشته است. خداوند متعال در سوره دخان با ظرفیت های زبانی و بلاغی به اثبات بنیادهای معرفتی معاد پرداخته و نسبت به پیامدهای دنیوی و اخروی لجاجت، عناد و انکار مستمر مخالفان به عذاب های دنیوی و اخروی انذار داده و جایگاه منکران و متقیان را در عالم آخرت به تصویر می کشاند. تحلیل ارتباط نظام مند بافت متن و بافت موقعیت در سوره دخان هدف غایی گفتمان سوره را به روشنی آشکار می سازد که همان تغییر و اصلاح اندیشه ها و باورها در حوزه معاد و هشدار به مشرکان معاند نسبت به عواقب تردید و انکار معاد است.

کلیدواژه ها:

تحلیل گفتمان ادبی ، بافت متن ، بافت موقعیت ، سوره دخان ، آیات معاد