بررسی تاریخی تزیینات کاشیکاری حرم امام علی علیه السلام بر اساس مستندات مکتوب و تصویری

کاشی عنصری هنری و صناعی است و از شاخص های مهم در تزیینات معماری ایران در دوره  اسلامی به شمار می رود. سنت نوشتن نام کاتب یا نقاش بر سطوح کاشی بناها و تداوم این سنت در دوره های مختلف تاریخی، تزیینات کاشی کاری را به مثابه سندی قابل اتکا در شناسنامه تاریخی و سیر تحولات هنری بناها مطرح کرده است. این مهم می تواند امروزه کمک موثری در بازشناسی تاریخچه از یاد رفته معماری و تزیینات این بناها باشد، اما متاسفانه در بناهای عتبات عراق تاکنون مستندات متقن و قابل استنادی که به طور دقیق و با تکیه بر شواهد عینی به تاریخ نگاری و معرفی تزیینات این بناها و دوره های تاریخی آن ها پرداخته باشد، تهیه نشده است.بررسی میدانی در تزیینات معماری بناهای عتبات نشان می دهد طی دو دهه اخیر این آثار به طور گسترده مورد مداخلات معمارانه قرار گرفته و بدون توجه به اهمیت ارزش های تاریخی و هنری این بناها، به تخریب یا مخدوش نمودن اصالت این میراث ارزشمند اسلامی و بشری پرداخته شده است. در این پژوهش سعی شده است با بررسی کاشی های قدیمی باقی مانده در بنای حرم مطهر امام علی(ع)و شناسایی و ثبت ماده تاریخ و  نام کاتبان و نقاشان کاشی کاری های حرم و انطباق آن ها با مستندات مکتوب تاریخی، به معرفی آن ها پرداخته شود. مطالعات انجام شده در این پژوهش که با استفاده از روش های کتابخانه ای، میدانی و بررسی سبک هنری و تکنیکی تزیینات کاشی ها انجام شده، به شناسایی و معرفی تصویری تزیینات کاشی کاری از دوره تاریخی ایلخانی تا پایان عهد قاجار پرداخته است. همچنین نشان می دهد تزیینات کاشی کاری ها، همانند خود بنا، در طول زمان تکمیل و  به دفعات تعویض یا مرمت شده اند و ذکر نام هنرمندانی که در دوره های مختلف تاریخی در نقاشی، کتابت و ساخت کاشی های حرم نقش داشته اند، مشخص می شود که سازندگان کاشی های حرم، ایرانی و کربلایی بوده اند. بررسی تکنیک و کیفیت سنجی کاشی های حرم نشان می دهد که برخی کاشی ها در ایران ساخته شده و سپس به نجف حمل شده و تعدادی دیگر توسط استادکاران ایرانی در عراق ساخته شده اند. بانیان کاشی کاری ها نیز ایرانی، عثمانی و یا عراقی بوده اند.

کلیدواژه ها:

کاشیکاری ، حرم امام علی علیه السلام ، نجف اشرف ، ایلخانی تا قاجار ، معماری