بازسازی تعاملات پیامبر اکرم(ص) با اهل کتاب بر پایه تاریخ گذاری و مخاطب شناسی سوره قلم

هدف: هدف مقاله حاضر شناسایی مخاطبان سوره قلم و تاریخ گذاری این سوره است و در راستای تحقق این هدف به دلیل عدم اشاره معنادار منابع تفسیری و روایی به شناسایی مخاطب، با در پیش گرفتن روشی که داده های خود را از طریق تکیه بر متن به دست می آورد، به فرضیه سازی می پردازد.روش پژوهش: این روش که در تفاسیر گذشته به شکل پراکنده و در تحقیقات معاصر به صورت مدون مورد توجه قرار گرفته، روش بازسازی تاریخی مبتنی بر متن است.یافته ها: یافته های این پژوهش نشان داد که مفاهیمی چون تکذیب، مداهنه، اتهام جنون، و دعوت به صبر، با شرایط آغازین دعوت پیامبر سازگار نیست. این مفاهیم زمانی معنا پیدا می کنند که دعوت علنی شده و مخالفت ها شدت یافته باشد. علاوه بر آن با استناد به فهرست های نزول روایی و تحلیل مفسران نزول سوره قلم در سال های پنجم تا دهم بعثت پیشنهاد می شود. در راستای تاریخگذاری این سوره، مسئله گسست یا پیوستگی نزول آیات نیز مطرح شد. تحلیل سیاق، موسیقی آوایی آیات، و نبود شواهد معتبر، گسست نزول این سوره را رد و وحدت ساختاری و محتوایی سوره، نزول پیوسته آن را تایید می کند. از دیگر یافته های این پژوهش شناسایی مخاطب سوره قلم است که طی آن برخلاف دیدگاه رایج که مشرکان مکه را تنها مخاطبان سوره می داند، شواهدی از حضور یهودیان - به ویژه از فرقه ناموسیان - در مکه ارائه می شود. این شواهد شامل اشاره به داستان «صاحب الحوت» و «اصحاب الجنه»، واژگان مرتبط با کتابت و بینامتنیت داستان «صاحب الحوت» با کتاب یونس نبی در عهد عتیق است. نتیجه گیری: مقاله حاضر با رد دیدگاه های سنتی درباره زمان نزول و مخاطبان سوره قلم، نشان می دهد که این سوره در دوران میانی تا پایانی مکی و در شرایط تنش آلود میان پیامبر و مخالفان نازل شده است. همچنین، مخاطبان آن تنها مشرکان نیستند، بلکه گروهی از اهل کتاب نیز در دایره خطاب قرار دارند.

کلیدواژه ها:

اهل کتاب ، تاریخگذاری ، سوره قلم ، مخاطب شناسی ، یهود