ادراک بالعرض: بررسی دیدگاه ابن سینا

قوای ادراکی حیوانی در هریک از اقسام ظاهری و باطنی مدرکات بالذاتی دارند که مستقیما از سوی آن قوا ادراک می شوند. ولی گاه همراه با متعلقات خاص هر قوه ادراکی امور دیگری که در لحظه ادراک شیءای خاص مستقیما مورد ادراک هیچ یک از قوای ادراکی واقع نشده اند، نیز به ادراک درمی آیند که نحوه ادراک آنها و قوه ای که این ادراک برایش حاصل می شود نیازمند تبیین و توضیح است. ابن سینا این نوع از ادراکات را، بویژه آنجا که از نوع محسوسات باشند، «محسوس بالعرض» نامیده و قوه ادراک کننده آنها را نیز قوه وهم دانسته است. از آنجا که وهم مدرک اموری به نام «معنا»ست که در مقابل اموری به نام «صورت» قرار می ‍گیرند که اختصاصا از سوی حواس بیرونی ادراک می شوند، این پرسش مطرح می شود که اگر مدرکات بالعرض از جنس محسوسات باشند و محسوسات نیز صورت باشند واهمه که مدرک معانی است چگونه می تواند محسوسات بالعرض را درک کند. پاسخ این است که جایگاه یک متعلق ادراکی در مقام صورت یا معنا جایگاهی مطلق نیست، بلکه با روابط و نسبت هایی که در یک فعل خاص ادراکی بین مدرک و مدرک برقرار می شود تعین می یابد و ازهمین رو ابن سینا معانی را نه با ویژگی غیرحسی بودن که با ویژگی «با حواس خارجی ادراک نشدن» مشخص کرده است.

کلیدواژه ها:

صورت ، معنا ، محسوس بالعرض ، ادراک بالعرض ، قوه وهم ، ابن سینا