تقابل دوگانه در مثنوی معنوی

نظریه ساختار دو قطبی و تقابلی، از نظریه ساخت گرایی متاثر شد و برجسته ترین نظریه پرداز این حوزه، کلودلوی استروس است که به تحلیل زوایا و ابعاد وجودی انسان در مواجهه با جهان اطراف می پردازد. وی معتقد است که ساختار ذهن انسان برای درک پدیده ها، هر پیوستاری را در قطب های متقابل دوگانه ای قرار می دهد و این کنش ذهنی فراگیر در نهایت منجر به تقابل های دوگانه می شود. بنابراین، هر ساختار تفکر بدوی بر تقابل استوار است. این نگرش، در باورهای ادبیات عرفانی ما نیز دیده می شود. از آنجا که مولوی، خود از واضعان عرصه عرفان اسلامی است، از کتاب مثنوی او می توان به عنوان منبعی ارزشمند برای اظهار و ابلاغ آموزه های عرفانی سود جست که سرشار از انواع رابطه های تقابلی حواس ظاهر و باطن، آن هم با زبان تمثیل و یا در قالب حکایت است که می توان با تحلیل آنها، ساختار اندیشه مولانا را در حوزه انسان شناسی ترسیم کرد. صورت های خیالی و عناصر بدیعی زمانی زیبا هستند که همچون جزیی از ساختار درهم کنش با لفظ و ساختار معنایی کلام در هر متن ایفای نقش کنند و از سویی در التزام با معنا، خلق شده باشند و در این راه نقش راه بلدی مطمئن را بازی کنند. آثار هنری جاودانه و ماندگار چون مثنوی مولانا از آنجا که عمدتا بر بنیاد آفرینش هستی خلق شده اند بی تردید حاصل برخورد جمال شناسانه با عناصر و مظاهر این آفرینش هستند. از سوی دیگر، یکی از راه های کشف جهان ذهنی هنرمند، بررسی تصاویر ادبی و بلاغی شعر شاعر است. مثنوی مولانا نوعی مکاشفه و اشراق درونی شاعر در برخوردی زیبایی شناسانه با جان مایه هستی یعنی مساله مرگ و حیات است. وحدت و تنوع و تکرار مقوله مرگ و زندگی در قالب تضاد و تقابلی هنرمندانه از مباحثی است که موجب پویایی زبان و معنا به صورت هرچه بیشتر در شعر مولانا شده است غتا جایی که می توان این هنر تقابل را نوعی ویژگی سبکی مولانا دانست که به ویژه در اندیشه عرفانی او و مساله تقابل وحدت و کثرت ریشه دارد. در این نوشتار تقابل جمال شناسانه مرگ و زندگی در مثنوی با توجه به فرآیند کثرت در دل وحدت و وحدت در بطن کثرت، با توجه به مرگ و حیات به روش کتابخانه ای و به شیوه توصیفی تحلیلی مورد واکاوی و بررسی قرار خواهد گرفت.

کلیدواژه ها:

مولانا ، مثنوی معنوی ، تضاد و تقابل ، جمال شناسی ، مرگ و زندگی ، عقل و عشق ، خیر و شر ، عشق مجازی و عشق حقیقی ، تقابل صورت و معنی.