نسبت «عقل» و «خیر» در فلسفه فارابی (با نگاهی به کارکرد آن در رهیافت انسان پسامدرن)

مسئله پژوهش حاضر این است که عقل به این معنا چه نسبتی با "خیر" دارد و آیا چنین نسبتی می تواند نقشی در رهیافت انسان پسامدرن ایفا کند؟. فارابی در رساله «فی العقل»، شش اطلاق یا معنا را برای عقل در نظر گرفته است؛ اما آنچه از معانی عقل، در مبحث «خیر» و «خیرخواهی»، مدخلیت تام دارد، به ویژه معنای اول و معنای چهارم است. همچنین فارابی در رساله «فصول منتزعه»، نسبت عقل، فضیلت و سعادت را ترسیم می کند و متعرض بحث از خیر نیز می شود. در این رساله، قوای نفس -به ویژه عقل- با فضیلت ها و سعادت انسانی نسبتی وثیق دارند و وصول به سعادت غایی، بالمآل، در گرو کسب فضیلت های قوه ناطقه به ویژه "تعقل" و "عقل عملی" است. با این حال، انسان پسامدرن، با چالش های عملی و انضمامی جدی روبه روست که از آن جمله می توان به برخی از "شرور خودخواسته" اشاره کرد. پژوهش حاضر، با روش تحلیلی-توصیفی و با رویکرد عقلی نشان داده است که شرور خودخواسته بشری در دوره ما بالمآل معلول "جداسازی عقل و خیر" و "تغییر معنای این دو" هستند، و نگره فارابی در نسبت عقل و خیر می تواند با از میان برداشتن این دو علت، معلول را تا حد قابل توجهی تحت کنترل انسان درآورد.

کلیدواژه ها:

فارابی ، عقل ، خیر ، فضیلت ، سعادت ، شرور