جبران زیان منافع ممکن الحصول ناشی از فوت فرصت انعقاد عقد در معاملات فاسد در حقوق ایران

محاسبه خسارت ناشی از اقدام زیان بار اشخاص، از مباحث دشوار حقوقی است؛ وضعیتی که از یک سو با اصول حقوقی چون قاعده «لاضرر» و اصل جبران کامل زیان در تعارض نیست و از سوی دیگر، این اصول بر ترمیم تمام و کمال خسارت زیان دیده تاکید دارند. برای نمونه، در شرایطی که پس از مدتی طولانی، بطلان معامله ای احراز می شود، یکی از زیان هایی که متعهد له متحمل می شود، فوت فرصت انعقاد قرارداد صحیح در زمان انعقاد معامله باطل و محرومیت از منافعی است که می توانست در زمان اعلام بطلان به او تعلق گیرد. در نظام های مختلف حقوقی، در شرایطی که یک قرارداد صحیح منعقد و در اثر عهد شکنی متعهد منحل می شود، جبران زیان مذکور پذیرفته شده است. لیکن در مواردی که قرارداد منعقد شده از اساس باطل بوده است (مانند معاملات صوری یا معاملاتی که مبیع در آن مستحق للغیر درآمده)، در قابل جبران بودن فوت فرصت انعقاد عقد صحیح و منافع مورد انتظار ناشی از آن اختلاف نظر وجود دارد. این اختلاف عمدتا از تفسیر عبارت «غرامت» ناشی می شود. به همین دلیل، دیوان عالی کشور در آرای وحدت رویه شماره ۷۳۳ و ۸۱۱ برای این مفهوم تفسیر ارائه کرده است. این دو رای که با طرح ایده جبران فوت فرصت و منافع مورد انتظار از قرارداد صادر شده اند، اگرچه در ظاهر در امتداد هم قرار دارند، لیکن با لحاظ رویکرد و دامنه خسارت مشمول جبران، اختلاف بسیاری با یکدیگر دارند. به ویژه، رای وحدت رویه شماره ۸۱۱ دیوان عالی کشور، برخلاف رای ۷۳۳، به صورت ضمنی، جبران زیان ناشی از فوت فرصت انعقاد قرارداد و خسارت به منافع ممکن الحصول ناشی از آن را مورد پذیرش قرار داده و زیان ناشی از آن را معادل منافع مقدر از معامله محاسبه کرده است. با این حال، پذیرش چنین خسارتی به صورت گسترده و با توجه به اعتقاد به عدم النفع بودن این نوع زیان در حقوق ایران، همچنان محل اختلاف و تامل است.

کلیدواژه ها:

جبران زیان ، زیان ، فوت فرصت ، معامله فاسد ، منافع ممکن الحصول