رهیافت ها و تجربیات سیل گیری از رودخانه یا خشکه رود و عملکرد سامانه های پخش سیلاب بر آبخوان ها

در این تحقیق، روش های مختلف پخش سیلاب بر آبخوان ها (۱۱ طرح) و اجزای اصلی آن ها از جنبه عملکردی، بررسی شد. بررسی عملکرد سامانه ها نشان داد که در شیوه آبگیری مستقیم، معضل ورود رسوبات به طور جدی کارایی سامانه آبگیری را کاهش می دهد. چنان چه سیل گیری با وجود بند انحرافی یا سازه آبگیری مناسب انجام شود، مشکل رسوبات و کاهش ظرفیت انتقال کانال ها تا حدی کاهش می یابد. چنان چه رسوبات معلق رودخانه زیاد باشد، رسوب گذاری در نهر ها و عرصه پخش، کاهش نفوذپذیری را به دنبال خوهد داشت. از این رو برای غلبه بر مشکل ورود بار رسوبی به داخل سامانه، توجه به محل های مناسب سیل گیری و رعایت اصول طراحی و عملیات اجرایی، خصوصا آن جا که شیوه غیرمستقیم سیل گیری و به طریق شق نهر از رودخانه باشد، ضرورت دوچندان دارد. در این ارتباط در برخی از سامانه ها از جمله در آبخوان گناباد و سبزوار، سازه تورکی نست اجرا شده که به دلیل بار رسوبی زیاد، پس از چند واقعه سیل عملا کارایی خود را از دست داده و نیازمند تخلیه رسوبات و ترمیم هستند. از جنبه عملکردی سازه ها، نمونه هایی از آب شستگی های در پایین دست شیب شکن ها در آبخوان کاشمر و دروازه ها در آبخوان سبزوار، نشان دهنده مناسب نبودن تعداد شیب شکن ها و طراحی نامناسب حوضچه آرامش در پایین دست شیب شکن ها و دروازه ها است. سازه های به کار گرفته شده در سامانه های پخش سیلاب، چنان چه به طور اصولی طراحی و اجرا نشوند، تمام و یا بخشی از آن ها تخریب شده و کل عملکرد سامانه پخش سیلاب با مشکل مواجه می شود. نتایج عملکرد سامانه ها نشان داد که در عرصه های پایین دست مخروط افکنه های دارای میکروآبراهه، شیوه پخش سیلاب از طریق نهر آبرسان گسترشی و لبه پخش، کارایی لازم را ندارد. شیوه کنترل و هدایت سیل در این روش، موجب تمرکز جریان در نقاط فرسایش پذیر و تخریب اجزای سامانه و عدم یکنواختی پخش سیل می شود. در مقابل در مناطق دارای توپوگرافی مناسب با شیب کم عرصه و فاقد میکرو آبراهه (مانند آبخوان جاجرم)، سامانه از طریق لبه پخش دارای عملکرد موفقی هستند.

کلیدواژه ها:

Spreading systems ، Floodwater ، Drop ، Aquifer ، Floodwater supply Channel ، سامانه پخش ، سیلاب ، دهانه آبگیر ، شیب شکن ، آبخوان ، نهر آبرسان