مبادی حکمرانی دینی؛ اسلام و «رابطه فرد و جامعه» در کلام سیاسی آیت الله جوادی آملی

آیت الله عبدالله جوادی آملی آثار گوناگون و بسیاری در حوزه های مختلف علوم دینی، ازجمله در حوزه های کلام سیاسی، نوشته است که او را به چهره ای شاخص در این عرصه تبدیل کرده است. پژوهش پیش رو با بهره گیری از روش هرمنوتیک قصد گرای اسکینر، به واکاوی نسبت فرد و جامعه با اسلام می پردازد. براین اساس پرسش اصلی آن است که در نگرش آیت الله جوادی آملی، نوع رابطه فرد و جامعه چگونه تعریف می شود؟ فرضیه پژوهش بر این مبنا استوار است که باتوجه به زمینه های ذهنی و عینی و نیز هنجارهای رایج در این حوزه، می توان ایشان را باورمند به اصالت توامان فرد و جامعه دانست؛ با این توضیح که این باور در قالب نوعی اصالت فرهنگ نمود می یابد. استدلال های وی، گاه در رد اصالت جامعه و گاه در تایید مشروط و رقیق آن ارائه شده اند. برخی از یافته های پژووهش عبارتند از: تاثیر متقابل فرد و جامعه بر یکدیگر؛ وجود عینی جامعه بر مبنای نفی ماده و صورت ارسطویی؛ دشواری اثبات وجود جامعه بر اساس لزوم وحدت صورت نوعی؛ حقیقی یا اعتباری دانستن جامعه، امری تعبدی نیست تا ظواهر الفاظ در آن حجت باشد؛ پیوند ارواح جامعه در وجود عقلی؛ ترسیم وجود جامعه براساس وحدت اطلاقی فیض؛ تفاوت وجود جامعه از منظر هستی شناسی و جامعه شناسی؛ تفکیک قلمرو فلسفه و جامعه شناسی؛ امامت و ولایت عامل تحقق عینی جامعه. البته وی در برخی آثار خود نیز از اصالت فرد سخن گفته است، اما نه از دیدگاه طبیعت انسان، بلکه از حیث حقیقت او؛ یعنی روح ملکوتی آدمی. از نگاه ایشان، مقتضای اصالت فرد در مکتب های مادی، استئثار، خودکامگی، انحصارطلبی و سلطه گری است، اما در مکتب وحی، اصالت فرد به ایثار، عدل، احسان و رفع ستم منتهی می شود.

کلیدواژه ها:

اصالت فرد ، اصالت جامعه ، جوادی آملی ، کلام سیاسی ، اسکینر