گفتمان های فضایی و شکل گیری فرهنگ شهری در ایران: نگاهی تطبیقی به دوره های پیش و پس از اسلام

فرهنگ شهری ایران به عنوان یکی از غنی ترین بسترهای تمدنی شرق، همواره در تعامل با دین، سیاست و ساختار اجتماعی، شکل و معنای خاصی یافته است. هدف اصلی این پژوهش، بررسی تطبیقی عناصر شکل دهنده ی فرهنگ و ساختار شهرهای ایران در دو دوره ی تاریخی پیش و پس از ورود اسلام است؛ با تمرکز بر نحوه ی تحول، تداوم و بازآفرینی مولفه های فرهنگی در ساختار شهری. روش تحقیق به صورت توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای و اسنادی انجام شده است. داده ها با رویکرد تطبیقی تاریخی، بر پایه ی منابع مکتوب، شواهد معماری، و تحلیل نظریات جامعه شناسی تاریخی و انسان شناسی فرهنگی تحلیل شده اند. یافته ها نشان می دهند که شهرهای ایرانی، پیش از اسلام عمدتا دارای ساختارهای سلطنت محور، متمرکز بر قدرت دینی زرتشتی و معماری سنگین و شکوه نمای حکومتی بوده اند. اما با ورود اسلام، شهر به بستری پویا برای زندگی مردمی، عبادت، علم و تعامل اجتماعی بدل شد. فضاهایی چون مسجد جامع، بازار، مدرسه و خانقاه، جایگزین ساختارهای پیشین شده و در عین حال، بسیاری از عناصر فرهنگی ایرانی مانند نوروز، نظم باغ ایرانی و زبان فارسی در ساختار جدید تداوم یافتند. نتیجه گیری این پژوهش نشان می دهد که فرهنگ ایرانی، نه تنها توانسته هویت تاریخی خود را در دل تحولات سیاسی و دینی حفظ کند، بلکه با بازتفسیر مستمر مولفه های خویش، هویتی تلفیقی و منحصربه فرد در بستر شهر اسلامی خلق کرده است.

کلیدواژه ها:

فرهنگ ایرانی ، شهرهای ایران ، پیش از اسلام ، پس از اسلام ، هویت شهری