مقایسه شاخص های مبتنی بر چند صفت برای انتخاب ژنوتیپ‎ های امید‎بخش جو

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: جو (L.Hordeum vulgare ) یکی از محصولات مهم خانواده غلات است که امروزه رتبه چهارم را در میان تمام محصولات غلات تولیدشده در جهان، پس از گندم، برنج و ذرت دارد. در برنامه‎ های اصلاحی برای انتخاب ژنوتیپ ‎های برتر، ژنوتیپ ‎ها باید با دقت بالایی انتخاب شوند. برای صفاتی مانند عملکرد دانه، انتخاب غیر مستقیم از طریق سایر صفات که همبستگی بالایی با عملکرد دارند، از کارایی مطلوبی برخوردار است. بنابراین، هدف از این تحقیق گزینش ژنوتیپ‎ های برتر جو و برخوردار از صفات زراعی مطلوب با استفاده از شاخص‎ های انتخاب ترکیبی و در نهایت مقایسه این شاخص‎ ها با هم بود. مواد و روش‎ ها: به‎ منظور ارزیابی تعدادی از ژنوتیپ‎ های برتر جو با استفاده از شاخص های گزینش چندصفتی، آزمایشی در ایستگاه تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی داراب در سال زراعی ۱۴۰۱-۱۴۰۰ انجام شد. آزمایش با ۵۱ ژنوتیپ جو به ‎همراه ۹ ژنوتیپ شاهد در قالب طرح بلوک‎ های کامل تصادفی با سه تکرار اجرا شد. ژنوتیپ‎ های مورد بررسی در شش خط به طول ۶ متر و به فاصله ۱۵ سانتی‎متر از یکدیگر کاشته شدند. میزان بذر مصرفی ۳۰۰ بذر در متر مربع برای هر ژنوتیپ تعیین شد و کاشت با استفاده از دستگاه بذرکار آزمایشی غلات (Wintersteiger, Austria) انجام شد. ترکیب کودی شامل کود اوره به مقدار ۱۵۰ کیلوگرم در هکتار (دو نوبت) و دی­ آمونیوم فسفات و سولفات پتاسیم به ‎ترتیب با مقادیر ۱۰۰ و ۵۰ کیلوگرم در هکتار (قبل از کاشت) بود. پس از حذف حاشیه، برداشت همه کرت (۶ متر مربع) با استفاده از کمباین آزمایشی غلات (Wintersteiger, Austria) انجام شد. شاخص انتخاب ژنوتیپ ایده‎آل (SIIG)، شاخص فاصله ژنوتیپ ایدئوتیپ چند صفتی (MGIDI)، شاخص طراحی ایدئوتیپ از طریق بهترین پیش ‎بینی نااریب خطی (FAI-BLUP) و شاخص اسمیت- هیزل (SH) برای انتخاب ژنوتیپ ‎های برتر با استفاده از ۱۲ صفت مورفو- فنولوژیک محاسبه شدند. این صفات شامل عملکرد دانه، تعداد سنبله در متر مربع، تعداد دانه در سنبله، وزن سنبله، وزن هزار دانه، طول دوره پر شدن دانه، طول ریشک، طول سنبله، ارتفاع بوته، تعداد روز تا ظهور سنبله، تعداد روز تا رسیدگی، سرعت پرشدن دانه و تعداد ردیف بودند. یافته ‎ها: نتایج آزمون نسبت درست‎ نمایی (LRT) نشان دادند که اثر ژنوتیپ برای همه صفات مورد بررسی در سطح احتمال یک درصد معنی ‎دار بود. نتایج حداکثر درست ‎نمایی محدودشده (REML) نشان دادند که کمترین میزان وراثت‎ پذیری صفات به‎ ترتیب مربوط به صفات طول دوره پر شدن دانه (۰/۵۰۵)، عملکرد دانه (۰/۶۱۱) و سرعت پر شدن دانه (۰/۶۴۹) بود. بیشترین مقدار وراثت‎ پذیری نیز مربوط به وزن هزار دانه (۰/۸۸۴) و تعداد روز تا ظهور سنبله (۰/۸۷۷) بود. نتایج مقایسه میانگین تصحیح ­شده با استفاده از مدل REML-BLUP نشان دادند که بیشترین عملکرد دانه به‎ ترتیب مربوط به ژنوتیپ‎ های شماره ۳، ۱، ۵۰ و ۳۰ بود. عملکرد دانه این ژنوتیپ ‎ها از همه ژنوتیپ‎ های شاهد بالاتر بود. بر مبنای شاخص MGIDI، ژنوتیپ‎ های شماره ۳۹، ۱۴، ۴۳، ۴۹، ۶، ۳۵، ۱۹، ۳۲، ۴۱، ۵۰، ۵۵ (اکسین)، ۳۸، ۴۴، ۶۰ (نیمروز)، ۲۸، ۴۲، ۴۰ و ۳۴ با داشتن کمترین مقدار این شاخص، جزو ژنوتیپ ‎های برتر بودند. ژنوتیپ‎ های ۳۹، ۳۵، ۴۳، ۱۴، ۳۲، ۶، ۴۱، ۴۴، ۵۰ و ۴۲ به ‎ترتیب با بیشترین مقدار  FAI-BLUPبه‎ عنوان برترین ژنوتیپ ‎ها انتخاب شدند. نتایج شاخص SH نشان دادند که ژنوتیپ‎ های شماره ۳۰، ۵۵، ۱، ۲، ۳، ۴۰، ۳۸، ۱۲، ۱۰ و ۱۳ به ‎ترتیب با بیشترین مقدار این شاخص جزو ژنوتیپ ‎های برتر بودند. هم‎چنین، ژنوتیپ‎ های شماره ۳، ۵۰، ۳۰، ۱، ۵۵، ۱۰، ۱۳، ۲، ۱۱، ۳۹، ۱۲، ۳۸، ۳۱، ۳۵، ۳۶ و ۴۴ با بیشترین مقدار شاخص SIIG جزو ژنوتیپ‎ های برتر از نظر بیشتر صفات مورد بررسی بودند. نتایج همبستگی بین صفات نشان دادند که عملکرد دانه با صفات تعداد روز تا رسیدگی (*۰/۳۵)، ارتفاع بوته (*۰/۳۷)، طول دوره پرشدن دانه (*۰/۲۶)، تعداد سنبله در مترمربع (**۰/۶۱) و سرعت پر شدن دانه (**۰/۹۶۰) همبستگی مثبت و معنی ‎داری داشت. همبستگی هر چهار شاخص انتخاب با عملکرد دانه معنی ‎دار بود و در بین شاخص‎ ها بیشترین مقدار همبستگی با عملکرد دانه به ترتیب مربوط به شاخص‎ های SIIG (**۰/۹۲) وSH  (**۰/۷۸-) بود. شاخص‎ های FAI-BLUP و MGIDI همبستگی معنی ‎داری با همه صفات به‎ جز وزن هزار دانه، طول دوره رسیدگی، طول سنبله و تعداد سنبله در متر مربع داشتند. تنها صفات وزن هزار دانه و طول سنبله با هیچ‎کدام از شاخص ‎های انتخاب همبستگی معنی ‎داری نشان ندادند. نتیجه‎ گیری: در مجموع، ژنوتیپ‎ های ۱، ۲، ۳، ۱۰، ۱۱، ۱۲، ۱۳، ۳۰، ۳۸، ۵۰ و ۵۵ که در هر دو شاخص SIIG و SH مشترک بودند و ژنوتیپ‎ های ۳۵، ۳۸، ۳۹، ۴۴ و ۵۰ انتخابی توسط شاخص‎ های FAI-BLUP و MGIDI، به ‎عنوان ژنوتیپ ‎های برتر در شرایط این آزمایش انتخاب شدند. در نهایت، شاخص ‎های SIIG و SH بهتر از دو شاخص FAI-BLUP و MGIDI توانستند ژنوتیپ‎ های برتر با عملکرد دانه بالا را در شرایط این آزمایش شناسایی کنند.

کلیدواژه ها:

FAI-BLUP index ، Genetic parameters ، MGIDI index ، SIIG index ، Smith-Hazel index ، پارامترهای ژنتیکی ، شاخص اسمیت- هیزل ، شاخصFAI-BLUP ، شاخص MGIDI ، شاخص SIIG